Ακαδημαϊκός Προκόπιος Παυλόπουλος: Η Κρίσιμη Σημασία της Κοινής Εξωτερικής Πολιτικής και Ασφάλειας για την Ευρωπαϊκή Ενοποίηση
Ο κ. Προκόπιος Παυλόπουλος, πρώην Πρόεδρος της Δημοκρατίας, Ακαδημαϊκός και Επίτιμος Καθηγητής της Νομικής Σχολής του ΕΚΠΑ, ανέπτυξε την ομιλία του με θέμα «Η καίρια σημασία της Κοινής Εξωτερικής Πολιτικής και της Πολιτικής Ασφάλειας για την εδραίωση της Ευρωπαϊκής Ενοποίησης και της Ευρωπαϊκής Ολοκλήρωσης». Η ομιλία πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο Ημερίδας που διοργάνωσε η Ακαδημία Αθηνών, με τίτλο «Διακυβέρνηση: Εθνικές Αναϊεραρχήσεις – Διεθνείς Καταναγκασμοί».
Στην ομιλία του, ο κ. Παυλόπουλος επισήμανε τα ακόλουθα:
Πρόλογος
Η βαθιά διεθνής κρίση, με τα έντονα σημάδια πολεμικής γενίκευσης, ιδίως στη Μέση Ανατολή, που προκλήθηκε από τη μακροχρόνια και παράνομη εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, καθώς και η τρέχουσα σύγκρουση μεταξύ ΗΠΑ, Ισραήλ και Ιράν, πλήττουν πολλαπλώς την Ευρωπαϊκή Ένωση. Αυτό συμβαίνει διότι πλήττεται ευθέως η συνοχή της και, κατά συνέπεια, η προοπτική της Ευρωπαϊκής Ενοποίησης, καθώς κλονίζονται οι βασικοί πυλώνες που την στηρίζουν. Παράλληλα, πλήττεται καίρια η δυνατότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης να διαδραματίσει τον οφειλόμενο ρόλο της στο δυσοίωνο διεθνές περιβάλλον, ρόλο που εκτείνεται πολύ πέραν των εδαφικών της ορίων. Ως εκ τούτου, σε αυτή τη δεινή συγκυρία, όσοι μετέχουμε στην Ευρωπαϊκή Ένωση, έχοντας συνείδηση ενεργού Ευρωπαίου Πολίτη, οφείλουμε να κατανοούμε διαχρονικά ότι ο ρόλος της Ένωσης υπερβαίνει τα Κράτη-Μέλη και τους Λαούς τους, έχοντας, σε μεγάλο βαθμό, πλανητική διάσταση. Ο ρόλος αυτός είναι κρίσιμος για την πορεία της Ανθρωπότητας προς την εκπλήρωση του προορισμού της υπό όρους Ανθρωπισμού, Δημοκρατίας και Δικαιοσύνης.
Α. Ο Ρόλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης: Πέρα από τα Οικονομικά και Στρατιωτικά Όρια
Ο ρόλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν είναι αμιγώς οικονομικός. Παρότι επιδιώκει την οικονομική ανάπτυξη των Κρατών-Μελών της με ουσιαστική αλληλεγγύη και ανόθευτο ελεύθερο ανταγωνισμό, δεν δημιουργήθηκε για να κατακτήσει την παγκόσμια οικονομική κορυφή με κάθε κόστος. Επίσης, με βάση τις ιστορικές συνθήκες δημιουργίας της, η Ευρωπαϊκή Ένωση, υπερασπιζόμενη πάντοτε τα σύνορα, την εδαφική ακεραιότητα και την εθνική κυριαρχία των Κρατών-Μελών, δεν προορίζεται να γίνει η ισχυρότερη στρατιωτική δύναμη παγκοσμίως. Η απαραίτητη οικονομική και στρατιωτική ισχύς της Ευρωπαϊκής Ένωσης προσδιορίζονται από τις απαιτήσεις του πλανητικού ρόλου που οφείλει να επιτελέσει, σύμφωνα με τα διεθνή δεδομένα της ίδρυσής της και της μετέπειτα εξέλιξής της.
Β. Ο Πλανητικός Ρόλος: Υπεράσπιση Αρχών και Αξιών
Ο πλανητικός ρόλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης, που υπερβαίνει τα Κράτη-Μέλη, συνίσταται στην εξέλιξή της σε δύναμη ικανή να υπερασπισθεί κρίσιμες αρχές και αξίες για την Ανθρωπότητα: την ειρηνική συνύπαρξη, την θωράκιση της Δημοκρατίας (ιδίως της Αντιπροσωπευτικής) και την άσκηση των Θεμελιωδών Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, ειδικά εκείνων που συνδέονται με την έννοια της Δικαιοσύνης, και προεχόντως της Κοινωνικής Δικαιοσύνης. Η Ευρωπαϊκή Ένωση, με ολοκληρωμένο το Ευρωπαϊκό Οικοδόμημα, είναι η καταλληλότερη διεθνής οντότητα για να υπερασπισθεί αποτελεσματικά, σε παγκόσμιο επίπεδο, αυτές τις αρχές και αξίες. Αυτό επιτυγχάνεται μόνο με την οριστική εδραίωση της Ευρωπαϊκής Ενοποίησης και Ολοκλήρωσης. Μια τέτοια κατάληξη καθιστά το οικοδόμημα της Ευρωπαϊκής Ένωσης πρότυπο ορθολογικής διακυβέρνησης, συμβάλλοντας στην ασφαλή εδραίωση της συνοχής της. Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει χρέος να ενισχύσει τους καίριους πυλώνες της βιώσιμης ενοποίησης και ολοκλήρωσης, ανάμεσα στους οποίους δεσπόζει η Κοινή Εξωτερική Πολιτική και Πολιτική Ασφάλειας (ΚΕΠΠΑ).
Ι. Οι Θεσμικοί Άξονες της ΚΕΠΠΑ στην Ευρωπαϊκή Ένωση
Η σημασία της ΚΕΠΠΑ για την Ευρωπαϊκή Ένωση είναι εμφατική, όπως προκύπτει από τις διατάξεις του Προοιμίου της Σύμβασης για την Ευρωπαϊκή Ένωση (10η παράγραφος), όπου αναφέρεται ότι η οργάνωση και εφαρμογή της ενισχύει την Ευρωπαϊκή Ταυτότητα και Ανεξαρτησία, προάγοντας την Ειρήνη και την Ασφάλεια. Οι διατάξεις του άρθρου 23 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση (ΣΕΕ) τονίζουν ότι «η δράση της Ένωσης στη διεθνή σκηνή» έχει ως γνώμονα τις αρχές και προωθεί τους στόχους που ορίζονται στο κεφάλαιο 1. Η οργάνωση και εφαρμογή της ΚΕΠΠΑ αποτελεί conditio sine qua non για την ευόδωση του πλανητικού ρόλου της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Α. Οι Κρίσιμες Διατάξεις
Οι διατάξεις των άρθρων 21 παρ.1 και 42 παρ.1 της ΣΕΕ θεσπίζουν τους επιμέρους στόχους της ΚΕΠΠΑ. Η παράγραφος 1 του άρθρου 21 ορίζει ότι η δράση της Ένωσης στη διεθνή σκηνή έχει ως στόχο να προωθεί τις αρχές της δημοκρατίας, του κράτους δικαίου, των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, της ισότητας, της αλληλεγγύης, καθώς και τις αρχές του Καταστατικού Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών και του διεθνούς δικαίου. Το άρθρο 42 παρ.1 ορίζει ότι η κοινή πολιτική ασφάλειας και άμυνας αποτελεί αναπόσπαστο στοιχείο της ΚΕΠΠΑ, εξασφαλίζοντας στην Ένωση επιχειρησιακή ικανότητα για αποστολές εκτός της Ένωσης, προκειμένου να διασφαλίζει τη διατήρηση της ειρήνης, την πρόληψη συγκρούσεων και την ενίσχυση της διεθνούς ασφάλειας.
Β. Γραμματική και Τελολογική Ερμηνεία
Ο συνδυασμός των άρθρων 16, 21, 22, 25, 38 και 42 παρ.3 εδ.β΄ και παρ.7 της ΣΕΕ προσδιορίζει τα όργανα της ΚΕΠΠΑ και τις αρμοδιότητές τους: Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Ύπατος Εκπρόσωπος για θέματα ΚΕΠΠΑ, Συμβούλιο Εξωτερικών Υποθέσεων, Επιτροπή Πολιτικής Ασφάλειας και Ευρωπαϊκός Οργανισμός Άμυνας. Τα όργανα αυτά, βάσει του άρθρου 25, χαράσσουν γενικούς προσανατολισμούς, εκδίδοντας αποφάσεις που προσδιορίζουν τις δράσεις και τις θέσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ενισχύοντας τη συστηματική συνεργασία μεταξύ των Κρατών-Μελών σύμφωνα με τις αρχές της Συνεννόησης και της Αλληλεγγύης (άρθρο 32 της ΣΕΕ).
Γ. Η Έκταση των Αρμοδιοτήτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης
Το άρθρο 24 παρ.1 της ΣΕΕ προβλέπει τον σταδιακό καθορισμό Κοινής Αμυντικής Πολιτικής, ικανής για την οργάνωση ενός επαρκούς συστήματος Κοινής Άμυνας. Αυτή νοείται μέσω της δημιουργίας Ένοπλων Δυνάμεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, με συνδυασμό στρατού, ναυτικού και αεροπορίας. Το άρθρο 42 παρ.7 της ΣΕΕ ορίζει ότι σε περίπτωση ένοπλης επίθεσης κατά κράτους μέλους, τα άλλα κράτη μέλη οφείλουν να του παράσχουν βοήθεια και συνδρομή με όλα τα διαθέσιμα μέσα, σύμφωνα με το άρθρο 51 του Καταστατικού Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών. Η αποτελεσματική άμυνα ενός Κράτους-Μέλους θα βασίζεται οργανωτικά και επιχειρησιακά σε έναν «Ευρωστρατό», αντί για την περιστασιακή σύμπραξη των Ενόπλων Δυνάμεων των λοιπών Κρατών-Μελών.
ΙΙ. Η ΚΕΠΠΑ εν μέσω Θεσμικής και Πολιτικής «Ατροφίας»
Παρά τις σαφείς διατάξεις των άρθρων 21 επ. της ΣΕΕ, η εστίαση των Ευρωπαϊκών Θεσμών στην Ευρωζώνη οδήγησε σε ατόνηση σημαντικών πτυχών της Ευρωπαϊκής Ενοποίησης και Ολοκλήρωσης, συμπεριλαμβανομένης της ΚΕΠΠΑ.
Α. Διαχρονική Οπισθοδρόμηση
Από τότε που δημιουργήθηκε και λειτούργησε πλήρως το πλαίσιο της Ευρωζώνης, η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν κατάφερε να εμφανιστεί πειστικά ως υπολογίσιμη πλανητική δύναμη στην εξωτερική πολιτική και πολιτική ασφάλειας, αξιοποιώντας τους μηχανισμούς της ΚΕΠΠΑ. Αυτό επιδεινώθηκε με την αλλαγή της αμερικανικής πολιτικής κατά την πρώτη και δεύτερη προεδρία του Ντόναλντ Τραμπ, γεγονός που υποτιμήθηκε από τους αρμόδιους Ευρωπαϊκούς Θεσμούς, οι οποίοι δεν ανέπτυξαν εγκαίρως δικά τους επιχειρησιακά αντισώματα. Η Κοινή Εξωτερική Πολιτική της Ευρωπαϊκής Ένωσης πάσχει από χρόνια χαλαρότητα, ενώ η Κοινή Άμυνα δεν έχει αποκτήσει ακόμη υπόσταση, λόγω της μη ενεργοποίησης των στοιχειωδών μηχανισμών οργάνωσης και λειτουργίας της.
Β. Ο Ανεπίτρεπτος Αιφνιδιασμός
Η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία και οι πολεμικές επιχειρήσεις στη Μέση Ανατολή αιφνιδίασαν την Ευρωπαϊκή Ένωση, βρίσκοντάς την ανέτοιμη, ιδίως όσον αφορά την οργάνωση και λειτουργία των θεσμικών και πολιτικών αξόνων της ΚΕΠΠΑ. Τα αρμόδια όργανα της ΚΕΠΠΑ αντιμετώπισαν με αμηχανία την εισβολή της Ρωσίας, χωρίς να καταφέρουν να διαμορφώσουν μια στρατηγική για την προστασία της Ένωσης από τις επώδυνες επιπτώσεις του πολέμου. Παρόμοια κατάσταση παρατηρείται και στις πολεμικές επιχειρήσεις στη Μέση Ανατολή, όπου δεν υπήρξε προετοιμασία ή παρέμβαση ευρωπαϊκής στρατιωτικής δύναμης. Ενεργοποιήθηκε μόνο η «ρήτρα αλληλεγγύης» υπέρ της Κυπριακής Δημοκρατίας, με τη συμμετοχή ορισμένων μόνο Κρατών-Μελών.
Γ. Το Αρνητικό Αποτέλεσμα
Η αδρανοποίηση της ΚΕΠΠΑ και των αρμόδιων οργάνων της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχει οδηγήσει στα εξής αρνητικά αποτελέσματα:
- Η Ευρωπαϊκή Ένωση καθίσταται ουραγός των γεωστρατηγικών αποφάσεων των ΗΠΑ, περιθωριοποιώντας ακόμη και το ΝΑΤΟ.
- Η Ευρωπαϊκή Ένωση πληρώνει βαρύ τίμημα σε οικονομικό επίπεδο, κυρίως λόγω της εξάρτησης από τη Ρωσία για ενέργεια, με δυσμενείς επιπτώσεις στην Ευρωζώνη.
- Πολλά Κράτη-Μέλη, με αρνητική πρωταγωνίστρια τη Γερμανία, λαμβάνουν σπασμωδικά μέτρα, ενεργώντας μονομερώς.
- Η αστάθεια στη Μέση Ανατολή επιδεινώνει περαιτέρω τις προοπτικές επιβάρυνσης για την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Δ. Η Τεκμηρίωση
Η ανυπαρξία της ΚΕΠΠΑ σε αυτή την κρίση έχει κλονίσει επικινδύνως τη συνοχή της Ευρωπαϊκής Ένωσης, οδηγώντας το εγχείρημα της Ευρωπαϊκής Ενοποίησης σε στασιμότητα ή υπονόμευση. Το κύρος της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχει πληγεί, καθώς το μέλλον της εξαρτάται από αποφάσεις που λαμβάνονται ερήμην της. Τρίτες, περιθωριακές χώρες, όπως η Τουρκία, αντιμετωπίζουν την Ευρωπαϊκή Ένωση με ιταμό τρόπο, ενώ η Ένωση τηρεί στάση ανοχής, μη επιβάλλοντας κυρώσεις. Στην περίπτωση της Κυπριακής Δημοκρατίας, η αδράνεια της Ευρωπαϊκής Ένωσης όσον αφορά την κατοχή του ενός τρίτου του εδάφους της, ενός πλήρους Κράτους-Μέλους, είναι προκλητική.
Συμπερασματικά, σε αυτή την κρίσιμη εποχή, όπου η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει την ευκαιρία να αναδειχθεί σε εγγυήτρια της υπόστασής της και σε υπολογίσιμη πλανητική δύναμη για την εμπέδωση της Ειρήνης και της Δικαιοσύνης, οι Θεσμοί της, με την ΚΕΠΠΑ ως χαρακτηριστικό δείγμα, τελούν σε κατάσταση πολιτικής «χειμέριας νάρκης». «Sic transit gloria Unionis Europaeae»!
Επίλογος
Είναι αδιανόητο για την Ευρωπαϊκή Ένωση να συνεχίζει αυτή τη διολίσθηση στη διεθνή σκηνή. Η ανάγκη είναι να ολοκληρωθεί με ταχύτατους ρυθμούς το ημιτελές Ευρωπαϊκό Οικοδόμημα.
Α. Το Χρέος προς τους Ιδρυτές και τους Λαούς
Η Ευρωπαϊκή Ένωση οφείλει, πρωτίστως, στους Ιδρυτές της, οι οποίοι οραματίσθηκαν μια Ενωμένη Ευρώπη για να αποφευχθούν νέοι Παγκόσμιοι Πόλεμοι. Οφείλει επίσης στους Λαούς και τον Πολιτισμό της, τους οποίους πρέπει να υπερασπισθεί απέναντι στις προκλήσεις που πλήττουν την ευρωπαϊκή αξιοπρέπεια. Η Ευρωπαϊκή Ένωση πρέπει να οργανώσει την ΚΕΠΠΑ, όχι ως επιθετικό βραχίονα, αλλά ως μέσο υπεράσπισης των Κρατών-Μελών της και του πλανητικού της ρόλου, ιδίως στην εμπέδωση της Ειρήνης και του σεβασμού του Διεθνούς Δικαίου. Η ανάγκη αυτή είναι επιτακτική, καθώς το Διεθνές Δίκαιο αποσυντίθεται. Η, έστω και ατελής, ενεργοποίηση της «ρήτρας αλληλεγγύης» του άρθρου 42 παρ.7 της ΣΕΕ στην περίπτωση της Κυπριακής Δημοκρατίας μπορεί να αποτελέσει αφετηρία. Η αρχή της Αλληλεγγύης, θεμελιώδης για την Ευρωπαϊκή Ενοποίηση, μπορεί να επιτευχθεί ευχερέστερα και αποτελεσματικότερα μέσω ενός στιβαρού βραχίονα ολοκληρωμένου συστήματος Ένοπλων Δυνάμεων της ίδιας της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Β. Έκκληση για Υπεράσπιση της Ευρωπαϊκής Ένωσης
Πρέπει να αγωνισθούμε για την Ευρωπαϊκή Ένωση και να υπερασπισθούμε την Ευρωπαϊκή Ένωση, κάνοντας πράξη την Ευρωπαϊκή Ενοποίηση και Ολοκλήρωση, σύμφωνα με τους στόχους των Ιδρυτών της και τις Συνθήκες της. Το χρέος αυτό αναλογεί σε όλους τους συνειδητοποιημένους Πολίτες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, οι οποίοι, ως «Πολίτες του Κόσμου», οφείλουν να συμβάλουν στην ολοκλήρωση της Ευρωπαϊκής Ολοκλήρωσης για την υπεράσπιση του Ανθρώπου, του Ανθρωπισμού, της Δημοκρατίας και της Δικαιοσύνης παγκοσμίως. Η ολοκλήρωση του Ευρωπαϊκού Οικοδομήματος είναι απαραίτητη για την ίδια τη συνοχή του, καθώς μόνο έτσι η Ευρωπαϊκή Ένωση μπορεί να αποτελέσει υπόδειγμα ορθολογικής διακυβέρνησης των Κρατών-Μελών της. Κάθε εφησυχασμός και συμβιβασμός με τη σημερινή δυσοίωνη κατάσταση είναι ανεπίτρεπτος. Πρέπει να υιοθετήσουμε το παράδειγμα αντίστασης και να διδαχθούμε από τη ρήση: «Πρέπει να μάθουμε να ζούμε όπως σκεπτόμαστε. Διαφορετικά, αργά ή γρήγορα, θα μάθουμε να σκεπτόμαστε όπως ζούμε.»