Η Ελλάδα παραμένει συγκλονισμένη από την αποκάλυψη σπάνιων φωτογραφιών που απεικονίζουν τη στιγμή της εκτέλεσης 200 κομμουνιστών την Πρωτομαγιά του 1944, από Γερμανούς Ναζί, στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής. Οι εικόνες αυτές, που παρέμεναν «στο σκοτάδι» για 82 χρόνια, έρχονται τώρα στο φως, δίνοντας πρόσωπο σε μια από τις πιο σκοτεινές σελίδες της Κατοχής, εκεί όπου για δεκαετίες υπήρχαν μόνο μια γκραβούρα και αφηγήσεις.
Λίγες ημέρες μετά την παραλαβή τους από το ελληνικό κράτος, οι συγκλονιστικές αυτές φωτογραφίες-ντοκουμέντα παρουσιάστηκαν την Πέμπτη, 5 Μαρτίου 2026, από το υπουργείο Πολιτισμού. Αποτελούν αδιάψευστα τεκμήρια μιας από τις πιο εμβληματικές στιγμές της Κατοχής.
Σε μία από τις φωτογραφίες που παρουσιάστηκαν στο ΥΠΠΟ, αποτυπώνεται η φρικιαστική στιγμή της εκτέλεσης, αμέσως μετά το «πυρ». Οι Ναζί μόλις έχουν πατήσει τη σκανδάλη, με σφαίρες και καπνό να εκτινάσσονται από τις κάννες των όπλων. Η σκηνή αυτή, που έχει χαρακτηριστεί «μεταξύ ζωής και θανάτου», αποτελεί την κεντρική εικόνα του άρθρου.
Σύμφωνα με πληροφορίες, υπάρχουν και άλλες φωτογραφίες που δεν δόθηκαν στη δημοσιότητα, για λόγους σεβασμού προς τους νεκρούς και τους οικείους τους, καθώς απεικονίζουν ιδιαίτερα σκληρές σκηνές.
Κατά την παρουσίαση, η υπουργός Πολιτισμού, Λίνα Μενδώνη, ανακοίνωσε τη δημιουργία -με νομοθετική ρύθμιση- Εθνικού Φωτογραφικού Αρχείου. Επίσης, γνωστοποίησε ότι η Συλλογή Χόιερ, η οποία αποκτήθηκε από τον Βέλγο συλλέκτη Τιμ ντε Κράνε έναντι 100.000 ευρώ με πόρους του ΥΠΠΟ, θα συντηρηθεί, θα ψηφιοποιηθεί και θα αποτελέσει αντικείμενο περαιτέρω έρευνας.
Τα στιγμιότυπα, που αρχικά είχαν δημοσιευτεί προς πώληση στο eBay, αποτυπώνουν τις τελευταίες στιγμές 200 αντιστασιακών, ως αντίποινα για τη δολοφονία του υποστρατηγού Φραντς Κερχ στους Μολάους Λακωνίας από αντιστασιακούς.
Παραμένει άγνωστο πώς τα ανεκτίμητης αξίας ιστορικά ντοκουμέντα κατέληξαν στην κατοχή του Βέλγου συλλέκτη Τιμ ντε Κράνε, από τον οποίο τα αγόρασε το υπουργείο Πολιτισμού. Είναι γνωστό, ωστόσο, ότι ανήκαν στο προσωπικό άλμπουμ του Γερμανού υπολοχαγού Χέρμαν Χόιερ, ο οποίος υπηρέτησε στη Μαλακάσα.
Το υπουργείο Πολιτισμού, με τη συνδρομή της ελληνικής πρεσβείας στο Βέλγιο, παρέλαβε πρόσφατα 262 φωτογραφίες, 16 έγγραφα και 4 παλαιά χαρτονομίσματα από τον συλλέκτη Τιμ ντε Κράνε.
Οι Τελευταίες Στιγμές των 200 της Καισαριανής
Οι 200 της Καισαριανής στάθηκαν στο ύψος των περιστάσεων, αντιμετώπισαν τον θάνατο και νίκησαν.
Την Πρωτομαγιά του 1944, δέκα φορτηγά ξεκίνησαν από το στρατόπεδο του Χαϊδαρίου, μεταφέροντας τους μελλοθάνατους στο Σκοπευτήριο. Στην πορεία, πίσω από τις καρότσες, άφηναν ρούχα και σημειώματα. Αυτά δεν ήταν «αποχαιρετιστήρια» με την έννοια της παραίτησης, αλλά μηνύματα λεβεντιάς, αξιοπρέπειας και πίστης.
«Ο θάνατος δε θα πρέπει να σας λυπήσει, αλλά να σας ατσαλώσει πιο πολύ για πάλη… Όταν ο άνθρωπος δίνει τη ζωή του για ανώτερα ιδανικά, δεν πεθαίνει ποτέ», «Καλύτερα να πεθαίνει κανείς στον αγώνα για τη λευτεριά, παρά να ζει σκλάβος», «Πρωτομαγιά. Γεια σας. Όλοι πάμε στη μάχη» έγραφαν μερικά από τα σημειώματα.
Στο Σκοπευτήριο, οι 200 χωρίστηκαν σε ομάδες των είκοσι για να στηθούν στον τοίχο. Δέκα φορές ακούστηκε η ομοβροντία του εκτελεστικού αποσπάσματος και δέκα φορές οι χαριστικές βολές.
Τα πτώματα τα μετέφεραν στα φορτηγά οι επόμενοι είκοσι που περίμεναν τη σειρά τους. Οι τελευταίοι, πηγαίνοντας προς το απόσπασμα, τραγουδούσαν και χόρευαν, προσπαθώντας με τις φωνές τους να καλύψουν τους ήχους των όπλων, φωνάζοντας: «Αδέλφια, γεια σας!», «Ζήτω το ΚΚΕ! Ζήτω το ΕΑΜ! Ζήτω η Ελλάδα», «Εκδίκηση! Λευτεριά!».
Ένα Τραυματικό Κεφάλαιο
Η πρωτοβουλία του υπουργείου Πολιτισμού γεννά ελπίδες για την επαναπροσέγγιση των ιστορικών γεγονότων που διαμόρφωσαν την ουσία της μεταπολεμικής και σύγχρονης ελληνικής κοινωνίας. Ευελπιστούμε ότι η συζήτηση που αχνοφαίνεται θα συνεχισθεί καλοπροαίρετα.
Η συλλογή περιλαμβάνει εκατοντάδες φωτογραφίες από την Καισαριανή, ορισμένες από τις οποίες φέρουν τη χειρόγραφη σημείωση «Aten 1.5.44» – την ημερομηνία της σφαγής.
Έλληνες ιστορικοί, που επί χρόνια επισημαίνουν την έλλειψη αρχειακού υλικού από την περίοδο, χαρακτήρισαν τις εικόνες εξαιρετικές. Τόνισαν ότι η απρόσμενη ανακάλυψή τους θα συμβάλει όχι μόνο στην έρευνα για τα ναζιστικά εγκλήματα, αλλά θα «ανοίξει τον χώρο» για ευρύτερη συζήτηση γύρω από τον αιματηρό Εμφύλιο Πόλεμο του 1946-49.
Για δεκαετίες, το ΚΚΕ ήταν παράνομο και η μνήμη γεγονότων όπως οι εκτελέσεις της Πρωτομαγιάς ήταν απαγορευμένη, εν μέρει λόγω της περιορισμένης πρόσβασης σε χώρους όπως το Σκοπευτήριο της Καισαριανής.
Οι φωτογραφίες των εκτελεσθέντων ανοίγουν ξανά ένα τραυματικό, αλλά ταυτόχρονα γόνιμο για την έρευνα, κεφάλαιο. Επιτρέπουν την αναδιατύπωση πολλών αντιλήψεων για τα γεγονότα και τους πρωταγωνιστές τους στη σύγχρονη ελληνική ιστορία.
Αξίζει να σημειωθεί ότι από την πρώτη στιγμή της δημοσιοποίησης του υλικού, χιλιάδες πολίτες ζήτησαν την απόσυρση των μοναδικών ντοκουμέντων από το eBay και την απόκτησή τους από το ελληνικό κράτος. Η κοινή απαίτηση ήταν να βρεθούν εκεί όπου ανήκουν: σε δημόσιους φορείς, προσβάσιμους στο κοινό.
Το αίτημα αυτό συνοδεύεται από την πεποίθηση ότι η αξία αυτών των εκθεμάτων δεν είναι ιδιωτική ή συλλεκτική, αλλά εκπαιδευτική και ιστορική. Επιδιώκεται οι σημερινές και οι επόμενες γενιές να μπορούν να αντλούν συμπεράσματα από την ιστορία της χώρας και να εμπνέονται.