Η πρόσφατη κρίση στη Μέση Ανατολή έχει εγείρει ανησυχίες για πιθανές ανατιμήσεις στην ενέργεια και στα βασικά αγαθά. Ωστόσο, η ελληνική αγορά εμφανίζεται σήμερα πιο ανθεκτική σε σύγκριση με προηγούμενες περιόδους. Η κυβέρνηση έχει ήδη λάβει μέτρα για τη συγκράτηση των τιμών και την προστασία των νοικοκυριών, με κεντρικό εργαλείο την επιβολή πλαφόν σε κρίσιμους τομείς, όπως η ενέργεια και βασικές κατηγορίες τροφίμων. Στόχος είναι η αποτροπή της άμεσης μεταφοράς των διεθνών αυξήσεων στο ράφι και στην «τσέπη» του καταναλωτή.
Στο πλαίσιο αυτό, η κυβέρνηση εφάρμοσε έκτακτα μέτρα για την αγορά καυσίμων και βασικών αγαθών, μέσω πράξης νομοθετικού περιεχομένου, με σκοπό την αντιμετώπιση της αισχροκέρδειας. Ο υπουργός Ανάπτυξης, Τάκης Θεοδωρικάκος, τόνισε ότι η διεθνής αβεβαιότητα επιβαρύνει την οικονομία και την εφοδιαστική αλυσίδα, ενισχύοντας τις πληθωριστικές πιέσεις, ιδιαίτερα στα βασικά είδη. Το υπουργείο έχει ήδη εντείνει τους ελέγχους, πραγματοποιώντας περίπου 1.500 ελέγχους σε πρατήρια καυσίμων.
Επιπλέον, επιβάλλεται πλαφόν στα περιθώρια κέρδους για βασικά είδη διαβίωσης και τρόφιμα, με κανένα προϊόν να μην μπορεί να πωλείται με μεγαλύτερο περιθώριο κέρδους από αυτό που ίσχυε το 2025. Το μέτρο θα διαρκέσει έως τις 30 Ιουνίου και θα επανεξεταστεί. Τα πρόστιμα για παραβάσεις μπορούν να φτάσουν τα 5 εκατομμύρια ευρώ και αφορούν το χονδρεμπόριο, τα σούπερ μάρκετ, τη βιομηχανία και τις εταιρείες διακίνησης προϊόντων. Ο κ. Θεοδωρικάκος κάλεσε την επιχειρηματικότητα να επιδείξει κοινωνική ευθύνη, σημειώνοντας ότι «το κέρδος είναι θεμιτό, η αισχροκέρδεια όχι».
Η Ένωση Σούπερ Μάρκετ Ελλάδας (ΕΣΕ) επιβεβαίωσε τη στήριξη των μελών της προς τα ελληνικά νοικοκυριά, δηλώνοντας ότι συγκρατούν τις τιμές προς όφελος των καταναλωτών. Η ΕΣΕ επικαλείται στοιχεία του ΙΕΛΚΑ, σύμφωνα με τα οποία ο μέσος όρος του πληθωρισμού στα σούπερ μάρκετ ήταν 1,29% το 2025, παρά την κατάργηση του πλαφόν στο μεικτό κέρδος, γεγονός που αποδίδεται στον υγιή ανταγωνισμό και την ομαλή λειτουργία της αγοράς.
Η αλλαγή ψυχολογίας στην αγορά και ο αντίκτυπος στον καταναλωτή
Ο Καθηγητής του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών, Γεώργιος Μπάλτας, εξηγεί ότι, παρόλο που η Ελλάδα δεν εισάγει καύσιμα απευθείας από το Ιράν, η διεθνής τιμολόγηση του πετρελαίου και του φυσικού αερίου έχει αντίκτυπο. Η αναστάτωση σε στρατηγικά σημεία εφοδιασμού διαχέεται διεθνώς, με την τρέχουσα σύρραξη να έχει οδηγήσει στην αναστολή περίπου του 1/5 της παγκόσμιας παραγωγής καυσίμων.
Η άμεση επίπτωση στον Έλληνα καταναλωτή είναι οι ανατιμήσεις στα καύσιμα, με την επίδραση στις τιμές φυσικού αερίου να είναι πιο έντονη. Αυτό επηρεάζει την ηλεκτροπαραγωγή και τη θέρμανση. Οι τιμές ενέργειας παρουσιάζουν διακυμάνσεις και ενδέχεται να επανέλθουν στα προ κρίσης επίπεδα, εάν η σύρραξη λήξει σύντομα.
Η επίπτωση στα τρόφιμα έρχεται με καθυστέρηση, αλλά μπορεί να αποδειχθεί πιο επίμονη. Οι τρεις βασικοί δίαυλοι μετάδοσης είναι:
- Το αυξημένο μεταφορικό κόστος (ναύλα, ασφάλιστρα).
- Το υψηλότερο ενεργειακό κόστος, που επηρεάζει την αγροτική και βιομηχανική παραγωγή.
- Η άνοδος στις τιμές λιπασμάτων, που οδηγεί σε μειωμένες αποδόσεις και υψηλότερο κόστος παραγωγής.
Αυτά τα κανάλια επηρεάζουν τον Έλληνα καταναλωτή σε ένα ήδη επιβαρυμένο περιβάλλον, με τις συσσωρευτικές ανατιμήσεις της περιόδου 2021-2025.
Οι προβλέψεις για την πορεία της σύρραξης είναι επισφαλείς, αλλά το μέγεθος των επιπτώσεων εξαρτάται από τη διάρκειά της. Σε ένα «καλό σενάριο», η αποκλιμάκωση είναι ταχεία, με προσωρινές και αντιστρέψιμες επιπτώσεις. Σε ένα «κακό σενάριο», η σύρραξη παρατείνεται, το ενεργειακό κόστος παραμένει υψηλό, και οι τρεις δίαυλοι μεταδίδουν την κρίση στις αγορές τροφίμων, προκαλώντας αλυσιδωτές ανατιμήσεις.
Ο ψυχολογικός παράγοντας είναι καθοριστικός. Μια παρατεταμένη σύρραξη αλλάζει την ψυχολογία, οδηγώντας σε προληπτικές αγορές, επιφυλακτική καταναλωτική συμπεριφορά για προστασία πόρων, και πιθανή αναστολή επενδύσεων από επιχειρήσεις. Επίσης, μπορεί να προκληθεί κερδοσκοπία. Απαιτείται αυτοσυγκράτηση, ψυχραιμία και θεσμική επιστασία.
Το νέο προφίλ του Έλληνα καταναλωτή
Οι παρεμβάσεις της πολιτείας είναι κρίσιμες, δεδομένου ότι το διαθέσιμο εισόδημα έχει ήδη πιεσθεί. Ο υψηλός πληθωρισμός έχει διαμορφώσει ένα νέο προφίλ καταναλωτή:
- Μεγαλύτερη προσοχή και συγκράτηση: Σύγκριση τιμών, στροφή σε προϊόντα ιδιωτικής ετικέτας, αναζήτηση προσφορών.
- Περιορισμός μη βασικών αγαθών: Προτεραιότητα δίνεται στις βασικές ανάγκες.
- Οργάνωση αγορών τροφίμων: Αποφυγή σπατάλης, επιλογή βάσει τιμής και ποσότητας.
- Στροφή σε οικονομικότερες επιλογές στα σούπερ μάρκετ.
Έρευνα της Circana δείχνει ότι η πλειονότητα των καταναλωτών αισθάνεται οικονομική αβεβαιότητα. Το 60% αγοράζει προϊόντα κυρίως σε προσφορά, το 43% στρέφεται σε προϊόντα ιδιωτικής ετικέτας, το 57% έχει περιορίσει τα μη αναγκαία, και το 52% συγκρίνει τιμές. Σημαντικός είναι και ο περιορισμός δαπανών για φαγητό/διασκέδαση εκτός σπιτιού (84%).
Παρά την πίεση, υπάρχουν ευκαιρίες για τις εταιρείες (private label, value προϊόντα, προσφορές). Η σχέση ποιότητας-τιμής, οι προωθητικές ενέργειες και οι οικονομικές επιλογές αποκτούν ολοένα μεγαλύτερη σημασία.