Η Κυριακή της Ορθοδοξίας, γνωστή και ως Θρίαμβος της Ορθοδοξίας, σηματοδοτεί την έναρξη της Μεγάλης Τεσσαρακοστής. Φέτος, η σημαντική αυτή ημέρα εορτάζεται την 1η Μαρτίου.
Στην Ανατολική Ορθόδοξη Εκκλησία και σε άλλες Εκκλησίες που ακολουθούν το Βυζαντινό Τελετουργικό, η ημέρα αυτή είναι αφιερωμένη στον εορτασμό της τελικής νίκης επί της Εικονομαχίας το 843, αλλά και στην αντίθεση προς κάθε μορφή ετεροδοξίας.
Η πρώτη Κυριακή της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, γνωστή και ως Α’ Νηστειών, τιμά την αναστήλωση των Ιερών Εικόνων από την αυτοκράτειρα Θεοδώρα το 842. Αυτό το γεγονός σηματοδότησε το τέλος της Εικονομαχίας (726 – 843), μιας έντονης πολιτικοθρησκευτικής διαμάχης που συγκλόνισε τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία και απείλησε την ενότητά της.
Στα τέλη του 7ου και αρχές του 8ου αιώνα, εμφανίστηκαν στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία θεωρίες που υποστήριζαν ότι η προσκύνηση των ιερών εικόνων ήταν πράξη ειδωλολατρική. Ο αυτοκράτορας Λέων Γ’ ασπάστηκε αυτές τις απόψεις και το 726 εξέδωσε διάταγμα που απαγόρευε την ύπαρξη και την προσκύνηση των εικόνων, υποστηρίζοντας ότι η χριστιανική πίστη αποκλίνει προς την ειδωλολατρία. Η Εικονομαχία χώρισε τους πιστούς σε Εικονομάχους (ή Εικονοκλάστες) και Εικονολάτρες (ή Εικονόφιλους και Εικονόδουλους).
Σε εκείνη την περίοδο, το 787, η Ζ’ Οικουμενική Σύνοδος διατύπωσε τη διδασκαλία της Ορθόδοξης Εκκλησίας, η οποία αναγνωρίζει την τιμητική προσκύνηση των εικόνων. Ωστόσο, οι εικονομάχοι συνέχισαν να προβληματίζουν την Εκκλησία.
Μετά τον θάνατο του τελευταίου αυτοκράτορα-εικονομάχου, Θεοφίλου, ο γιος του Μιχαήλ Γ’, η μητέρα του Θεοδώρα και ο Πατριάρχης Μεθόδιος Α’ συγκάλεσαν Σύνοδο στην Κωνσταντινούπολη το 843. Στις 11 Μαρτίου 843, η οποία ήταν η πρώτη Κυριακή της Τεσσαρακοστής, πραγματοποιήθηκε μια θριαμβευτική πομπή από τον ναό των Βλαχερνών στην Αγιά Σοφιά, επαναφέροντας τις εικόνες στον αυτοκρατορικό ναό. Η Σύνοδος αυτή καθιέρωσε τον ετήσιο εορτασμό αυτής της ημέρας ως «Κυριακή της Ορθοδοξίας».
Το Τελετουργικό
Την Κυριακή της Ορθοδοξίας, τελείται μια ειδική Θεία Λειτουργία, κυρίως σε Καθεδρικούς ναούς και μοναστήρια. Μετά τον όρθρο ή τη Λειτουργία, ακολουθεί λιτανεία με εικόνες, κατά την οποία ψάλλεται ο Κανόνας που αποδίδεται στον Άγιο Θεόδωρο τον Στουδίτη.
Κατά την πομπή, κηρύσσεται το Συνοδικό, το διάταγμα της Συνόδου της Κωνσταντινούπολης. Το Συνοδικό περιλαμβάνει μνημόνευση αγίων και ομολογητών της πίστης, με επίκληση «Αιωνία η Μνήμη!», καθώς και κατάλογο αιρέσεων με αναθέματα, συμπεριλαμβανομένων των Αρειανισμού, Νεστοριανισμού, Μονοφυσιτισμού, Μονοθελητισμού και Εικονομάχων. Αναφέρονται επίσης ευσεβείς αυτοκράτορες από τον Μέγα Κωνσταντίνο και μετά, με την ευχή «Αιωνία η Μνήμη!».
Υπάρχουν κάποιες διαφορές στα Συνοδικά μεταξύ Ορθοδόξων και Ελληνορρύθμων Καθολικών, καθώς και μεταξύ των κατά τόπους Ορθόδοξων Εκκλησιών, ιδίως όσον αφορά την αποδοχή ή την αναθεμάτιση συγκεκριμένων προσώπων και αιρέσεων.
Η Κυριακή της Ορθοδοξίας Σήμερα
Σήμερα, ως ανάμνηση της αναστήλωσης των εικόνων, η Κυριακή της Ορθοδοξίας εορτάζεται στην πρώτη Κυριακή των Νηστειών, 42 ημέρες πριν το Πάσχα. Κατά τη διάρκεια της Θείας Λειτουργίας, αναγιγνώσκεται περικοπή από την προς Εβραίους επιστολή (ια’:24-26, και 32-40) και από το κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο (α’ 40 κ.έ.), όπου γίνεται λόγος για την κλήση του Φιλίππου και του Ναθαναήλ.
Στην Ελλάδα, το Σύμβολο της Πίστεως (Νικαίας – Κωνσταντινουπόλεως) απαγγέλλεται από έναν εκπρόσωπο της πολιτείας, τιμώντας την αρχαία παράδοση των αυτοκρατόρων. Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας, ακολουθώντας αυτή την παράδοση, προσέρχεται στον Μητροπολιτικό Ναό Αθηνών και απαγγέλλει το Πιστεύω.
Η ονομασία «Κυριακή της Ορθοδοξίας» υπογραμμίζει την θεμελιώδη σημασία που έχουν οι εικόνες για την Ορθόδοξη Εκκλησία. Δεν αποτελούν απλώς διακοσμητικά στοιχεία, αλλά αναπόσπαστο μέρος της πίστης και της λατρείας. Η διαμάχη για τις εικόνες έθεσε σημαντικά ζητήματα σχετικά με τη φύση του Χριστού, τη σχέση της χριστιανικής πίστης με την ύλη και το νόημα της σωτηρίας. Οι Ορθόδοξοι θεωρούν τις εικόνες ως συνέπεια της πίστης στην Ενσάρκωση του Λόγου του Ιησού (Κατά Ιωάννην Ευαγγέλιον 1:14) και τους αποδίδουν μυστηριακό χαρακτήρα. Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι οι Ορθόδοξοι διακρίνουν σαφώς την τιμητική προσκύνηση που αποδίδεται στις εικόνες από τη λατρεία, η οποία οφείλεται αποκλειστικά στον Θεό.