Η ελληνική περιφέρεια βρίσκεται σε κατάσταση μαρασμού, με δημογραφικά προβλήματα, έλλειψη ευκαιριών απασχόλησης και συγκέντρωση πληθυσμού και οικονομικής δραστηριότητας στα μεγάλα αστικά κέντρα να αποτελούν τους κύριους παράγοντες, όπως καταδεικνύει νέα έρευνα του Ινστιτούτου Οικονομικών και Βιομηχανικών Ερευνών (ΙΟΒΕ).
Η μείωση και γήρανση του πληθυσμού αποτελούν μακροχρόνιες προκλήσεις, με τις επίσημες δημογραφικές προβλέψεις να κάνουν λόγο για επιδείνωση εντός των επόμενων δεκαετιών στις 12 από τις 13 περιφέρειες της χώρας, με εξαίρεση το Νότιο Αιγαίο.
Βασικές Διαπιστώσεις της Έρευνας:
- Ένας ολοένα μικρότερος πληθυσμός παραγωγικής ηλικίας θα κληθεί να υποστηρίξει έναν αυξανόμενο αριθμό ηλικιωμένων. Ο δείκτης εξάρτησης αναμένεται να ξεπεράσει το 80% έως το 2100 στη Στερεά Ελλάδα, την Ήπειρο και τη Δυτική Μακεδονία, εάν δεν εφαρμοστούν στοχευμένες μακροχρόνιες πολιτικές.
- Η οικονομική δραστηριότητα παραμένει εστιασμένη στην Αττική, η οποία παρουσιάζει και το υψηλότερο κατά κεφαλήν ΑΕΠ. Τα περιθώρια σύγκλισης με την Ευρώπη είναι σημαντικά, καθώς η ένταση παγίων επενδύσεων είναι χαμηλότερη του μέσου ευρωπαϊκού όρου σε 10 από τις 13 περιφέρειες. Νησιωτικές και τουριστικές περιφέρειες, καθώς και η Στερεά Ελλάδα, παρουσίασαν τους υψηλότερους ρυθμούς ανάπτυξης το 2024.
- Η σύγκλιση των περιφερειών σε βασικούς οικονομικούς δείκτες, όπως το διαθέσιμο εισόδημα των νοικοκυριών, παραμένει κεντρικός στόχος και πρόκληση, δεδομένου ότι οι περιφέρειες των δύο μεγαλύτερων αστικών κέντρων και ένα μεγάλο μέρος της νησιωτικής Ελλάδας επιτυγχάνουν υψηλότερες επιδόσεις.
- Η ετερογένεια μεταξύ των περιφερειών σε βασικούς κοινωνικούς δείκτες και η απόκλιση από τον μέσο ευρωπαϊκό όρο είναι έντονη, ειδικότερα σε θέματα απασχόλησης, συμμετοχής στην εργασία, εισοδηματικής ανισότητας, καθώς και πρόσβασης σε υπηρεσίες υγείας και κοινωνικής προστασίας.
- Σε επιμέρους τομείς, η κλιματική αλλαγή έχει ήδη οδηγήσει σε αυξήσεις της μέσης θερμοκρασίας συγκριτικά με τον μακροχρόνιο μέσο όρο, με μεγαλύτερη ένταση στη Βόρεια Ελλάδα. Στον τουρισμό, καταγράφεται σταδιακή αλλά συστηματική επιμήκυνση της τουριστικής περιόδου, ιδιαίτερα σε περιφέρειες όπως η Αττική.
Δημογραφικό:
Η πληθυσμιακή συρρίκνωση αναμένεται να επηρεάσει 12 από τις 13 περιφέρειες, με διαφοροποιήσεις στην ένταση και τη χρονική εξέλιξη. Οι αστικές περιφέρειες με υψηλή οικονομική δραστηριότητα (Αττική, Κεντρική Μακεδονία) και ορισμένες νησιωτικές με ισχυρό τουρισμό επιδεικνύουν μεγαλύτερη ανθεκτικότητα.
Αντίθετα, οι ηπειρωτικές περιφέρειες της Βόρειας, Δυτικής και Κεντρικής Ελλάδας αντιμετωπίζουν εντονότερη γήρανση και συρρίκνωση, που συνδέονται με τη χαμηλή γονιμότητα και τη μετακίνηση νεότερων πληθυσμών προς τα αστικά κέντρα. Πολιτικές που εστιάζουν στην οικογένεια, τη μετανάστευση και την τόνωση της τοπικής οικονομίας μπορούν να συμβάλουν στη βελτίωση της κοινωνικής συνοχής και της οικονομίας, ενώ πολιτικές ενίσχυσης του μεταναστευτικού ισοζυγίου μπορούν να αποδώσουν πιο άμεσα αποτελέσματα.
Υδροκέφαλο Κράτος:
Η ελληνική οικονομία χαρακτηρίζεται από αμείωτη συγκέντρωση της παραγωγικής δραστηριότητας στις ονομαζόμενες «υδροκέφαλες» περιφέρειες, με την Αττική να συνεισφέρει σχεδόν το ήμισυ του συνολικού ΑΕΠ και πάνω από το ένα τρίτο των επενδύσεων. Σημαντικές αποκλίσεις παρατηρούνται στο κατά κεφαλήν ΑΕΠ, με την Αττική και το Νότιο Αιγαίο να είναι οι μόνες περιφέρειες με επίδοση πάνω από τον εθνικό μέσο όρο. Το ποσοστό αποταμίευσης των νοικοκυριών παρουσιάζει μεγάλες αποκλίσεις, με έντονα αρνητικό πρόσημο στην Αττική, τη Δυτική Ελλάδα και την Κεντρική Μακεδονία.
Ως προς την επιχειρηματικότητα, οι δείκτες καινοτομικής επίδοσης παρουσιάζουν βελτίωση, ιδίως στην Κρήτη, την Αττική, την Κεντρική Μακεδονία και τη Δυτική Ελλάδα, παραμένοντας όμως χαμηλότεροι από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο. Θετική είναι η τάση αύξησης του ποσοστού του εργατικού δυναμικού που απασχολείται σε Έρευνα και Ανάπτυξη, με σταδιακή σύγκλιση με την ΕΕ.
Ωστόσο, παρά τη συνολική βελτίωση των οικονομικών επιδόσεων, οι περιφερειακές ανισότητες παραμένουν έντονες. Σε σύγκριση με την Ευρώπη, το ποσοστό επενδύσεων παραμένει χαμηλό στις περισσότερες περιφέρειες (με θετικές εξαιρέσεις τις Δυτική Μακεδονία, Στερεά Ελλάδα και Ήπειρο), όπως και το μερίδιο των εργαζομένων σε θέσεις σχετικές με την επιστήμη και την τεχνολογία.
Τα ευρήματα τονίζουν την ανάγκη για εθνικές και περιφερειακές πολιτικές που θα ενισχύσουν τις επενδυτικές και εξωστρεφείς επιχειρηματικές δραστηριότητες, θα αυξήσουν τη συμμετοχή στις διεθνείς αλυσίδες αξίας και θα επιταχύνουν τη σύγκλιση με τις υπόλοιπες ευρωπαϊκές περιφέρειες. Λόγω της πληθυσμιακής συρρίκνωσης και της έλλειψης επιχειρηματικών ευκαιριών, η μείωση των χορηγήσεων δανείων στους κατοίκους αυτών των περιφερειών είναι αναμενόμενη.
Ανεργία:
Το ποσοστό της ανεργίας μειώθηκε το 2024 σε 10 από τις 13 περιφέρειες, αλλά η διασπορά του παραμένει υψηλή. Η ισχυρότερη πτώση το 2024 καταγράφηκε στη Δυτική Μακεδονία, την Ήπειρο και τη Θεσσαλία, ενώ τα υψηλότερα ποσοστά εντοπίζονται στα Ιόνια Νησιά και την Κεντρική Μακεδονία.
Το ποσοστό αυτοαπασχόλησης στην ελληνική περιφέρεια είναι υπερδιπλάσιο σε σχέση με την Αττική, ενώ η συμμετοχή στην αγορά εργασίας παραμένει κάτω από τον μέσο ευρωπαϊκό όρο σε 11 από τις 13 περιφέρειες (θετικές εξαιρέσεις η Πελοπόννησος και τα Ιόνια Νησιά).
Η κατανομή της απασχόλησης μεταξύ πρωτογενούς, δευτερογενούς και τριτογενούς τομέα διαφέρει σημαντικά ανά περιφέρεια, με τη μακροχρόνια τάση να είναι η αύξηση της απασχόλησης στον τριτογενή τομέα.
Το ΙΟΒΕ προτείνει την εστίαση σε πολιτικές που θα ενισχύσουν τη συμμετοχή στην επίσημη αγορά εργασίας, θα αυξήσουν την ανταποδοτικότητα του συστήματος επιδότησης ανεργίας, θα μειώσουν τη διαπεριφερειακή διασπορά της ανεργίας, θα διευκολύνουν την ενεργειακή μετάβαση (ιδίως σε περιοχές που πλήττονται από την απολιγνιτοποίηση), θα τονώσουν την ανάπτυξη της μισθωτής απασχόλησης στην περιφέρεια και θα αναβαθμίσουν τις δεξιότητες του εργατικού δυναμικού.
Προτάσεις για άλλους τομείς:
- Κοινωνικές υπηρεσίες και κοινωνική ένταξη: Είναι απαραίτητο οι περιφερειακές πολιτικές να επικεντρωθούν στη βελτίωση της αποδοτικότητας του συστήματος κοινωνικών μεταβιβάσεων, ώστε να μειωθεί η απόσταση από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο, άρα και ο κίνδυνος φτώχειας, καθώς και σε στοχευμένες παρεμβάσεις για τη μείωση της ανισότητας φύλου στην απασχόληση.
- Τομέας υγείας και εκπαίδευσης: Παρατηρούνται σημαντικές διαφορές στις υποδομές ανά περιφέρεια, οι οποίες αντικατοπτρίζονται στις αυτοαναφερόμενες μη εξυπηρετούμενες ιατρικές ανάγκες. Η προτεραιότητα πρέπει να δοθεί σε επενδύσεις στις περιφερειακές υποδομές υγείας και παιδείας, με στόχο την αποτελεσματικότερη κάλυψη των αναγκών του πληθυσμού, λαμβάνοντας υπόψη τις δημογραφικές προκλήσεις και την ανάγκη για ισορροπία επαγγελματικής και οικογενειακής ζωής.
- Περιβάλλον: Η κλιματική αλλαγή εκδηλώνεται με ραγδαία αύξηση ακραίων θερμικών επεισοδίων, επηρεάζοντας τις συνθήκες διαβίωσης, την αγροτική παραγωγή και τις υποδομές. Η προσαρμογή είναι επείγουσα.
- Τουρισμός: Η τουριστική περίοδος επιμηκύνεται στις περισσότερες περιφέρειες, ιδίως στην ηπειρωτική χώρα, παρόλο που οι αφίξεις παραμένουν συγκεντρωμένες το καλοκαίρι. Οι χωρικές διαφοροποιήσεις σχετίζονται με το κλίμα, τη γεωγραφική θέση, την προσβασιμότητα, το είδος του τουριστικού προϊόντος και την κυρίαρχη οικονομική δραστηριότητα κάθε περιφέρειας.