Ο Κώστας Λαλιώτης, ιδρυτικό στέλεχος του ΠΑΣΟΚ και πρώην υπουργός ΠΕΧΩΔΕ, παρουσιάζει ένα αξιόλογο δοκίμιο για το Άγιο Όρος και την Αθωνική Πολιτεία. Ο ίδιος, ως υπουργός, είχε προωθήσει ένα ολιστικό πρόγραμμα ανασυγκρότησης του Αγίου Όρους, και τώρα δημοσιεύει απόσπασμα από το επερχόμενο έργο του.
Το έργο, αν και αναφέρεται σε πολλά πρόσωπα, αποτελεί έναν συμβολικό φόρο τιμής στους αείμνηστους Ανδρέα Παπανδρέου, Κωστή Μοσκώφ, Γέροντα Βασίλειο Γοντικάκη, Αρχιεπίσκοπο Αναστάσιο Γιαννουλάτο και Διονύση Σαββόπουλο, πέντε προσωπικότητες που σημάδεψαν τη ζωή και το πνευματικό ταξίδι του συγγραφέα στο Άγιον Όρος.
Το κείμενο είναι σπονδυλωτό και χωρίζεται σε τέσσερις θεματικές ενότητες:
- Η πρώτη αναλύει το Άγιο Όρος ως Σύμβολο και Κιβωτό της Ορθοδοξίας για τον Ελληνισμό και τον Κόσμο.
- Η δεύτερη παρουσιάζει τη σημασία του ως πολιτισμικό απόθεμα για την Ελλάδα, την Ευρώπη και την Οικουμένη.
- Η τρίτη αναδεικνύει την οικολογική του διάσταση.
- Η τέταρτη παρουσιάζει ένα ολιστικό πρόγραμμα για την ανασυγκρότηση και αναγέννηση του Αγίου Όρους.
Ακολουθεί το πλήρες κείμενο του Κώστα Λαλιώτη:
Α. ΑΓΙΟΝ ΟΡΟΣ – ΑΘΩΝΙΚΗ ΠΟΛΙΤΕΙΑ «Σύμβολο και Κιβωτός της Ορθοδοξίας» για τον Ελληνισμό και τον Κόσμο
Το «Θεοσκέπαστο και Χριστοφρούρητο» Άγιον Όρος, «Περιβόλι της Παναγίας», με τις κοινοβιακές και ασκητικές δομές του Μοναχισμού, κατοχυρώνει ένα Άβατο συμβολικό και πραγματικό, αναδεικνύοντας ένα Λίκνο θρησκευτικής αναζήτησης, θεϊκής ενόρασης, φιλοσοφικού στοχασμού, εναργούς γνώσης και ζώσας μνήμης, συνυφασμένο με την Ορθοδοξία, τον Ελληνισμό, τον Πολιτισμό και το Περιβάλλον.
Άγιον Όρος, Αθωνική Πολιτεία. Τέσσερις λέξεις άρρηκτα δεμένες, που παραπέμπουν στην αναζήτηση της αλήθειας και του νοήματος της ζωής, σύμφωνα με τις αρχές του Χριστιανισμού στην Ορθόδοξη έκφρασή του.
Σηματοδοτούν την ιερότητα ενός τόπου απείρου φυσικού κάλλους και ενός μοναδικού οικιστικού συνόλου, ευλογημένου από το ΘΕΟ, προικισμένου από τη ΦΥΣΗ και την Ανθρώπινη δημιουργία, εξαγνισμένου με την πίστη, την άσκηση, την προσευχή και τη στάση ζωής των Μοναχών και Ασκητών.
Η αναφορά αφορά και τις 20 Ιερές Μονές και κάθε μία ξεχωριστά.
Ας πιάσουμε το νήμα της Ιστορίας για να ανιχνεύσουμε τους χρόνους της γέννησης και της εξέλιξης της Μοναστικής Ζωής στον Άθω.
Η ίδρυση των Ιερών Κοινοβίων ξεκινά από τον 10ο αιώνα. Η πρώτη Ιερά Μονή, η Ιερά Μονή Μεγίστης Λαύρας, ιδρύθηκε από τον Όσιο Αθανάσιο τον Αθωνίτη το 963 μ.Χ.
Οι περισσότερες Ιερές Μονές ιδρύθηκαν με συνδρομή ή εντολή Βυζαντινών Αυτοκρατόρων και Πατριαρχών, ή άλλων Επιφανών Χριστιανών Ηγεμόνων.
Το Άγιον Όρος εντάσσεται οργανικά στην Ελληνική Επικράτεια, ως Αυτοδιοίκητη μοναστική Αθωνική Πολιτεία, με δικό της Καταστατικό Χάρτη.
Αποτελείται από τα κτιριακά συγκροτήματα των 20 Ιερών Μονών, τις 12 Σκήτες και τα 500 περίπου Μετόχια, Σκήτες, Κελιά.
Σε αυτά τα κτιριακά σύνολα οι Μοναχοί και οι Ασκητές κοινοβιούν, ασκούνται, ιερουργούν και προσεύχονται, υπηρετούν δια βίου με το Λόγο, τους Ψαλμούς και την ηχώ της σιωπής τους, δημιουργούν με καταμερισμό εργασίας, ζουν με κοινοτισμό και συνείδηση.
Οι Αδελφότητες εκφράζουν την ακράδαντη Τριαδική πίστη τους στον Θεό – Δημιουργό, στο Άγιον Πνεύμα και στον Ιησού Χριστό, κηρύσσοντας το Λόγο του παντού.
Αυτές οι Κοινότητες, θεματοφύλακες μιας μακραίωνης θρησκευτικής παράδοσης, μιας ανεπανάληπτης πολιτισμικής και οικολογικής συνέχειας, στεγάζουν και τρέφουν τους απασχολούμενους σε διάφορες εργασίες συντήρησης, αποκατάστασης και προστασίας.
Κάθε χρόνο φιλοξενούνται εκατοντάδες χιλιάδες προσκυνητές και επισκέπτες, που επιθυμούν να νιώσουν πιο κοντά στην Ορθοδοξία, να νιώσουν το μυστήριο της Φύσης, να συνομιλήσουν με τον «βαθύτερο» εαυτό τους.
Στο επιβλητικό Άγιον Όρος, οι επισκέπτες, μετέχοντας στις Θρησκευτικές Λειτουργίες, ακούγοντας τους Ύμνους και τα Κηρύγματα, και συμβιώνοντας με το Μοναχικό φρόνημα, αποκτούν ένα μοναδικό θρησκευτικό – πνευματικό βίωμα.
Ανακαλύπτουν την πανανθρώπινη γήινη Κλίμακα σεβασμού, αγάπης, ειρήνης και συν-αλληλίας, καθώς και την ουράνια Κλίμακα, με τη Θεία φώτιση και τη χάρη του Δημιουργού.
Μέσα σε αυτή την «ένθεη κατάσταση» οι Πιστοί ριζώνουν, ενισχύουν, εμπλουτίζουν και ανανεώνουν την πίστη τους.
Οι «Α-γνωστικιστές» αισθάνονται ρωγμές στις βεβαιότητές τους, νέα σκιρτήματα στις φιλοσοφικές τους σκέψεις, για το βαθύτερο ανθρώπινο «είναι».
Προβάλλει ως μεγάλη ευχή αυτό το βίωμα να το αισθανθούν όλοι οι άνθρωποι, πιστοί και μη.
«ΑΞΙΑ ΕΣΤΙ» για κάθε άνθρωπο αυτή η εμπειρία της «Θέωσης», ως αναζήτηση, επικοινωνία και ταύτιση με τον «κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσιν» Δημιουργό.
Στο Άγιον Όρος εμπεδώνεται, διαχρονικά, η σχέση του Ανθρώπου με το Θεό, τον Συν-Ανθρωπο, τη Φύση και τον Πολιτισμό.
Αυτή η σχέση εμπεδώνεται με μοναδική έκφραση με όρους πίστης, αυτογνωσίας, ευαισθησίας, ταπείνωσης, αλήθειας, ευθύνης και ελευθερίας.
Όλες οι αναφορές για το Άγιον Όρος συμπυκνώνονται στο λόγο του Παναγιωτάτου Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου:
«….Αι Ιεραί Μοναί είναι τόποι ολικής αφιερώσεως και αφοσιώσεως εις τον Θεόν, υπακοής και ταπεινώσεως, προσευχής και αγιωσύνης. Οι Μοναχοί είναι «μάρτυρες της όγδοης ημέρας», διασώζουν «την αίσθηση κατευθύνσεως προς τα Έσχατα» εντός της Εκκλησίας, αρνούνται την «εξοικείωση» με τον Κόσμον και «δεν αφήνουν την Εκκλησία να βολευτεί στον Κόσμο και να εκκοσμικευθεί…».
«….Δικαίως σεμνύνεται το Αγιώνυμον Όρος δια τους γενναιόφρονας Μοναστάς, τους Κυρηναίους του Σταυρού τού Κυρίου και ευλάλους Κήρυκες της Αναστάσεως Αυτού, τους πλήρεις θεογνωσίας και ανθρωπογνωσίας ασκητάς, τους αδιαλείπτως υμνούντας και θαυμάζοντας το υπέρ πάν όνομα του Θεού της αγάπης. Είναι χαρακτηριστικόν, ότι εις τας συγχρόνους εκκοσμικευμένας κοινωνίας, αι Ιεραί Μοναί είναι πόλος έλξεως και καταφυγή δι’ αναριθμήτους ανθρώπους, ότι κρατούν ανοικτήν την πύλην του Ουρανού…».
«….Η Ορθόδοξος ημών Παράδοσις είναι ταμιευτήρ υψηλών αξιών, εμπνέει, αποκαλύπτει την αλήθειαν των πραγμάτων, οδηγεί εις δημιουργικήν κατάφασιν της ζωής. «Το Ναι στον Θεό δεν σημαίνει Όχι στον Κόσμο και τη ζωή». Είναι αδιανόητο, ο άνθρωπος… να είναι παθητικός, εσωστρεφής και κλειστός. …..».
Η Μοναστική Πολιτεία του Άθω συμβολίζει και εκπροσωπεί ένα μοναδικό «κεκτημένο» ανάμεσα στο ανθρώπινο, το φυσικό και το υπερφυσικό.
Συμβολίζει ένα συμβόλαιο επικοινωνίας και συνύπαρξης του Θεού, της Φύσης και του Ανθρώπου.
Η Χερσόνησος του ΑΘΩ έχει το δικό της μοναδικό αποτύπωμα στη Συμπαντική, Αρχαιοελληνική, Ελληνιστική, Βυζαντινή, Μετα-Βυζαντινή, Πολιτισμική, Ιστορική, Θρησκευτική και Ορθόδοξη Χριστιανική αιωνιότητα.
Αυτές οι αιωνιότητες συνομιλούν, συνυπάρχουν και συνυφαίνονται.
Στο Άγιον Όρος ο «Α-χρονος Χρόνος» συνομιλεί με τον «Α-τοπο Τόπο».
Αυτό το συναπάντημα του Χρόνου, του Τόπου και του Ανθρώπου δεν εκπροσωπεί μία Ουτοπία, αλλά ταυτίζεται με μία διαχρονική, βιωματική πνευματική κατάσταση, μια ζώσα πραγματικότητα.
«Άξια Εστί» η απόδραση από τον στιγμιαίο χρόνο και τον ευμετάβολο τόπο της εγκόσμιας καθημερινότητας.
Η Ορθοδοξία, με τον Μοναχισμό και τον Ασκητισμό, κρατάει επάξια τη σκυτάλη αυτής της αέναης διαδρομής του ΑΓΙΟΥ ΟΡΟΥΣ.
Είναι πασιφανές γιατί το Άγιον Όρος είναι ένα διαχρονικό Σύμβολο πίστης, μία «Κιβωτός της Ορθοδοξίας», ένα «πολιτισμικό και οικολογικό Απόθεμα».
Γιατί αποτελεί ένα μοναδικό κέντρο αναφοράς για τα Πανορθόδοξα – Οικουμενικά δίκτυα των Πιστών Χριστιανών, καθώς και για τα δίκτυα του Ελληνισμού.
Β. ΑΓΙΟΝ ΟΡΟΣ – ΑΘΩΝΙΚΗ ΠΟΛΙΤΕΙΑ «Οικιστικό – Πολιτισμικό Απόθεμα» για την Ελλάδα, την Ευρώπη και την Οικουμένη
Οι Ιερές Μονές του Αγίου Όρους αποτελούν το σημαντικότερο και ακέραιο δείγμα Βυζαντινής και Μεταβυζαντινής Αρχιτεκτονικής, συνθέτοντας μια ανεπανάληπτη ζωντανή πολιτισμική κληρονομιά.
Οι χώροι Λατρείας, τα έργα τέχνης, οι Βιβλιοθήκες, τα ιστορικά Χειρόγραφα και τα σπάνια Βιβλία καθιστούν το Άγιον Όρος μία μοναδική θρησκευτική και πνευματική εστία, μία ζωντανή κοιτίδα πολιτισμού.
Η Αρχιτεκτονική της Αθωνικής Πολιτείας καλύπτει όλες τις πτυχές του οργανωμένου Μοναχικού βίου, δημιουργώντας έναν τεράστιο Οικιστικό πλούτο.
Οι Ναοί και τα άλλα κτίρια αντιπροσωπεύουν λαμπρά δείγματα βυζαντινής και μεταβυζαντινής αρχιτεκτονικής.
Οι Ιερές Μονές, εκτός από τους Ναούς, συμπληρώνονται με τα ενιαία οικιστικά τους συγκροτήματα και τις συναρτημένες υποστηρικτικές υποδομές τους.
Η Αγιορείτικη Αρχιτεκτονική αναπτύχθηκε μέσα στα γόνιμα ιστορικά πλαίσια, με τη στενή σχέση του Αγίου Όρους με τον Ορθόδοξο κόσμο.
Δικαιολογημένα το Άγιον Όρος έχει αναδειχθεί σε έναν πόλο έλξης διεθνούς ενδιαφέροντος.
Η Έκθεση «ΟΙ ΘΗΣΑΥΡΟΙ του ΑΓΙΟΥ ΟΡΟΥΣ» στη Θεσσαλονίκη το 1997, ως κορυφαίο πολιτισμικό γεγονός, τεκμηρίωσε και εμπέδωσε την παραδοχή ότι το Άγιον Όρος αποτελεί μία «Κιβωτό της Ορθοδοξίας», ένα «οικιστικό και πολιτισμικό απόθεμα».
Η «ΑΘΩΝΙΚΗ ΨΗΦΙΑΚΗ ΚΙΒΩΤΟΣ» με Ψηφιακή Πύλη την ιστοσελίδα «www.mountathos.org», περιγράφει τον «πολιτισμικό πλούτο» του Αγίου Όρους.
Η σωστή χρήση των Νέων Τεχνολογιών είναι ένα μέσο για να προβληθεί η Αθωνική Πολιτεία ως ένας Οικουμενικός Τόπος Ορθόδοξης πίστης.
Η «ΑΘΩΝΙΚΗ ΨΗΦΙΑΚΗ ΚΙΒΩΤΟΣ», με τον εμπλουτισμό της, θα αποτελεί ένα τεράστιο κάτοπτρο που θα αντικατοπτρίζει την ιστορία, τη ζώσα μνήμη και την πραγματικότητά τους.
Μπορεί να αποτελεί έναν μεγεθυντικό φακό για να αναπαριστά το μεγαλείο και τους Θησαυρούς ενός μοναδικού τόπου.
Γ. ΑΓΙΟΝ ΟΡΟΣ – ΑΘΩΝΙΚΗ ΠΟΛΙΤΕΙΑ «Οικολογικό Απόθεμα» για την Ελλάδα, την Ευρώπη και την Οικουμένη
Το Άγιον Όρος, η ανατολικότερη Χερσόνησος της Χαλκιδικής, έχει ένα μοναδικό φυσικό περιβάλλον.
Στην Αρχαία Ελλάδα, η περιοχή ονομαζόταν «Ακτή» και είχε τους δικούς της προσδιορισμούς.
Ο Άθως με τη Χερσόνησό του είχε καθιερωθεί ως Ιερό Τέμενος – Άλσος της Αρτέμιδος.
Οι αρχαίοι Γεωγράφοι έχουν χαρτογραφήσει τη Χερσόνησο με αναφορές σε Πόλεις και λατρευτικούς χώρους.
Η στρωματογραφία και το παλίμψηστο του Αγίου Όρους αποκαλύπτει την εγχάραξη των αποτυπωμάτων πολιτισμικών και θρησκευτικών κυμάτων.
Οι ιστορικοί περιγράφουν τη διαχρονική εξέλιξη της Χερσονήσου από την Αρχαία Ελλάδα έως σήμερα.
Η φυσική συνέχεια με τη Χαλκιδική είναι διακεκομμένη από τον Ισθμό του Ξέρξη.
Το Άγιον Όρος έχει χαρακτηριστεί ως «Οικολογικό Απόθεμα» και έχει ενταχθεί στο Ευρωπαϊκό Δίκτυο Προστασίας «NATURA 2000».
Τα οικοσυστήματά του με τις κρίσιμες ισορροπίες τους καταγράφονται ως μοναδικά με πλούσια Βιο-ποικιλότητα.
Ο πλούτος της Βιοποικιλότητας του Αγίου Όρους είναι ισοδύναμος με τη Βιοποικιλότητα μεγάλων Χωρών της Κεντρικής και Βόρειας Ευρώπης.
Η πανίδα του Όρους αποτελείται από μεγάλο αριθμό θηλαστικών, πτηνών, ερπετών και αμφιβίων.
Τα κρίσιμα Οικοσυστήματα διαμορφώνονται από τον συνδυασμό του εδάφους, των κλιματικών συνθηκών και των μορφών βλάστησης.
Συμπληρωματικά εμφανίζονται μια σειρά ειδικών τοπίων, όπως οι απόκρημνες βραχώδεις ακτές, τα ακρωτήρια, οι ωραιότατοι αμμώδεις μυχοί, οι όρμοι.
Ο αείμνηστος Καθηγητής Σπύρος Ντάφης, με τη διεπιστημονική του Ομάδα, έχει αποτυπώσει, κατατάξει, αξιολογήσει και τεκμηριώσει όλα τα στοιχεία για τα οικοσυστήματα, τη γεωμορφολογία, τους κλιματικούς τύπους και τη βιοποικιλότητα του Αγίου Όρους.
Αυτό το υλικό ενσωματώθηκε στην Έκθεση «Θησαυροί του Αγίου Όρους».
Ο Χριστιανισμός στην Ορθόδοξη εκδοχή του, έχει εμπεδώσει την αρμονική συνύπαρξη ανάμεσα στον Θεό-Δημιουργό, τον Άνθρωπο και τη Φύση.
Το ΑΓΙΟΝ ΟΡΟΣ και η ΑΘΩΝΙΚΗ ΠΟΛΙΤΕΙΑ ως «Κιβωτός της Ορθοδοξίας» και ως «Πολιτισμικό – Οικολογικό Απόθεμα» έχει κατοχυρωθεί ως ένα αυθεντικό βιωματικό παράδειγμα.
Στην Ελλάδα τη 10ετία του 1980 εμφανίστηκε το «Κίνημα των Νέο-Ορθόδοξων», με σηματοδοτική αναφορά στο Άγιον Όρος.
Το Φιλοσοφικό – Θρησκευτικό – Ουμανιστικό Ρεύμα της «Νέο-Ορθοδοξίας» είχε ένα κοινό πλαίσιο, αλλά δεν ήταν ποτέ ενιαίο.
Το «Ρεύμα» αυτό διατύπωσε προβληματισμούς, ζωτικά ερωτήματα και θέσεις για τη διαχρονία της Ορθοδοξίας και του Ελληνισμού, για την προστασία του Περιβάλλοντος, την Αειφόρο Ανάπτυξη και την αξιοβίωτη ποιότητα ζωής.
Ο Κώστας Λαλιώτης, ως υπουργός, είχε αναλάβει την πρωτοβουλία και τη διαχείριση ενός Ολοκληρωμένου Προγράμματος για το Άγιον Όρος, με ενιαίο, συνεκτικό και ολοκληρωμένο σχεδιασμό.
Το «Ολιστικό Πρόγραμμα Ανασυγκρότησης και Αναγέννησης του Αγίου Όρους» (ΑΘΩΣ Ι, ΑΘΩΣ ΙΙ, ΑΘΩΣ ΙΙΙ, ΑΘΩΣ +) φέρει την προσωπική σφραγίδα του και το συλλογικό αποτύπωμα των Κυβερνήσεων του ΠΑΣΟΚ (1994-2004).
Αυτό το πρόγραμμα αφορούσε συνολικά τη Χερσόνησο του Άθω και το Άγιον Όρος, τις 20 Ιερές Μονές, τις 12 Σκήτες και τα 500 Εξαρτήματά τους, καλύπτοντας ένα ευρύ φάσμα παρεμβάσεων, από αντισεισμικές θωρακίσεις έως την προστασία της βιοποικιλότητας και της διαχείρισης των απορριμμάτων.
Το «Ολιστικό Πρόγραμμα» συνεχίστηκε και από τις επόμενες Κυβερνήσεις, κατοχυρώνοντας τη συνέχεια και την ουσιαστική δέσμευση για την ανασυγκρότηση, την επαναθεμελίωση και την αναγέννηση του Αγίου Όρους.