Σχεδόν το 80% του πληθωρισμού στην Ελλάδα, την περίοδο 2021-2023, αποδίδεται στα αυξημένα κέρδη επιχειρήσεων με ολιγοπωλιακή θέση σε κρίσιμους κλάδους, σύμφωνα με μελέτη της Τράπεζας της Ελλάδος. Οι ερευνητές υπολογίζουν ότι κάθε 1% αύξησης στο μερίδιο αγοράς των «μεγάλων» εταιρειών οδηγεί σε αύξηση των κερδών τους κατά 0,22%.
Η εν λόγω μελέτη, με τίτλο «Υπερβολικός πληθωρισμός κόστους στην Ελλάδα: ο ρόλος της αγοραίας ισχύος» (Δημήτρης Σιδέρης, Γεωργία Παύλου), εξετάζει λεπτομερώς πώς η δεσπόζουσα θέση συγκεκριμένων επιχειρήσεων συνδέεται με την εκρηκτική αύξηση του πληθωρισμού.
Η αύξηση των κερδών ανά μονάδα προϊόντος αναδείχθηκε ως ο πρωταρχικός παράγοντας για την εκτίναξη του πληθωρισμού τόσο στην Ευρωζώνη όσο και στην Ελλάδα μετά την πανδημία, ένα φαινόμενο που χαρακτηρίστηκε ως «πληθωρισμός απληστίας». Παρόλο που οι αρχικές ανατιμήσεις προκλήθηκαν από εξωγενείς παράγοντες, όπως το αυξημένο κόστος ενέργειας και οι διαταραχές στις εφοδιαστικές αλυσίδες, επιχειρήσεις σε βασικούς τομείς εκμεταλλεύτηκαν την κατάσταση για να διευρύνουν τα περιθώρια κέρδους τους, επιβάλλοντας αυξήσεις τιμών πολύ πέραν του δικαιολογούμενου αυξημένου κόστους.
Η Ελλάδα παρουσιάζεται ως ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτής της τάσης:
- Το 2022, ο Εναρμονισμένος Δείκτης Τιμών Καταναλωτή (ΕνΔΤΚ) έφτασε το 9%.
- Εντυπωσιακά, κατά την περίοδο 2021-2023, το 77% του μέσου πληθωρισμού (βάσει του αποπληθωριστή ΑΕΠ) οφειλόταν αποκλειστικά στην αύξηση των επιχειρηματικών κερδών ανά μονάδα προϊόντος.
- Ενδεικτικά, το 2022, ο αποπληθωριστής της Ακαθάριστης Προστιθέμενης Αξίας (ΑΠΑ) αυξήθηκε κατά 8,0%, με τα εταιρικά κέρδη να συνεισφέρουν 4,7 ποσοστιαίες μονάδες σε αυτή την αύξηση.
Η Συγκέντρωση της Αγοράς σε Λίγους Παίκτες
Η ικανότητα των εταιρειών να επιβάλλουν «καπέλο» στις τιμές χωρίς να χάνουν πελάτες οφείλεται στην έλλειψη ισχυρού ανταγωνισμού. Η μελέτη αποκαλύπτει ότι σε πέντε κρίσιμους τομείς της ελληνικής οικονομίας (ενέργεια, ορυχεία/λατομεία, ακίνητη περιουσία, μεταποίηση και ενημέρωση/επικοινωνία), οι 10 μεγαλύτερες εταιρείες ελέγχαν πάνω από το 60% της δραστηριότητας το 2023.
- Ενέργεια: Ο κλάδος της ενέργειας αναγνωρίζεται ως ο πλέον συγκεντρωμένος στην Ελλάδα, με αναφορές σε ολιγοπωλιακές συνθήκες και πρακτικές κατάχρησης δεσπόζουσας θέσης, οι οποίες οδηγούν σε υψηλότερες τιμές για τους καταναλωτές.
- Μεταποίηση: Σε τομείς όπως τα πετρελαιοειδή και τα τρόφιμα, εντοπίζονται δομικά εμπόδια που περιορίζουν τον ανταγωνισμό και ευνοούν τον «σιωπηρό συντονισμό» μεταξύ των μεγάλων εταιρειών.
Η εμπειρική ανάλυση της μελέτης επιβεβαιώνει αυτή τη σχέση: μια αύξηση του μεριδίου αγοράς των 10 μεγαλύτερων εταιρειών κατά 1 ποσοστιαία μονάδα, προκαλεί άμεση αύξηση περίπου 0,22% στα κέρδη ανά μονάδα προϊόντος του εκάστοτε κλάδου.
Οι Παρενέργειες στην Κοινωνία και την Οικονομία
Αυτή η υπερβάλλουσα κερδοφορία των ισχυρών εταιρειών επιφέρει ευρύτερους τριγμούς:
- Κοινωνική ανισότητα: Συντελείται μια σημαντική αναδιανομή εισοδήματος από την εργασία προς το κεφάλαιο, καθώς το μερίδιο των κερδών αυξάνεται εις βάρος των μισθών των εργαζομένων.
- Μείωση της κατανάλωσης: Η μεταφορά πλούτου στους κατόχους κεφαλαίου μπορεί να μειώσει τη συνολική ζήτηση στην οικονομία, καθώς οι εργαζόμενοι τείνουν να καταναλώνουν μεγαλύτερο μέρος του εισοδήματός τους σε σύγκριση με τις επιχειρήσεις.
- Νομισματική αναποτελεσματικότητα: Τα «υπερκέρδη» δυσχεραίνουν το έργο των κεντρικών τραπεζών, αναγκάζοντάς τες να διατηρούν τα επιτόκια δανεισμού σε υψηλά επίπεδα για παρατεταμένο χρονικό διάστημα, προκειμένου να περιορίσουν τον πληθωρισμό.