Μια από τις πλέον σημαντικές μεταβολές στο ελληνικό ιδιωτικό δίκαιο εδώ και δεκαετίες τίθεται σε ισχύ από τις 16 Σεπτεμβρίου, επαναπροσδιορίζοντας τους κανόνες μεταβίβασης περιουσίας μετά θάνατον, τον τρόπο σύνταξης και δημοσίευσης διαθηκών, τα δικαιώματα των τέκνων και του επιζώντος συζύγου, καθώς και την αντιμετώπιση των χρεών μιας κληρονομιάς.
Ο νέος νόμος 5303/2026 εισάγει θεσμούς πρωτόγνωρους για το ελληνικό κληρονομικό δίκαιο. Στο επίκεντρο βρίσκονται η θεσμοθέτηση των κληρονομικών συμβάσεων, η ενισχυμένη προστασία του κληρονόμου έναντι των χρεών του θανόντος και η αναβάθμιση της διαδικασίας δικαστικής εκκαθάρισης κληρονομίας. Το νέο καθεστώς θα εφαρμόζεται, κατά κανόνα, σε κληρονομικές σχέσεις προσώπων που θα αποβιώσουν από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026 και μετέπειτα. Συνεπώς, η ημερομηνία θανάτου, και όχι, για παράδειγμα, η ημερομηνία σύνταξης μιας παλαιότερης διαθήκης, καθορίζει ποιο δίκαιο θα εφαρμοστεί.
Η Μεγάλη Καινοτομία: Κληρονομικές Συμβάσεις Αντί Μόνο για Διαθήκες
Η σημαντικότερη ίσως καινοτομία είναι ότι, για πρώτη φορά, αναγνωρίζεται στην Ελλάδα η κληρονομική σύμβαση. Μέχρι σήμερα, η ελληνική έννομη τάξη δεν επέτρεπε, κατ’ αρχήν, συμφωνίες σχετικά με την κληρονομία ενός προσώπου όσο αυτό βρισκόταν εν ζωή. Από τις 16 Σεπτεμβρίου, αυτό αλλάζει. Η κληρονομική σύμβαση γίνεται ένα νέο εργαλείο σχεδιασμού της διαδοχής και μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τον προκαταβολικό καθορισμό του ποιος θα κληρονομήσει και με ποιον τρόπο. Η σύμβαση καταρτίζεται με συμβολαιογραφικό έγγραφο και αποτελεί συμφωνία μεταξύ των ενδιαφερομένων, σε αντίθεση με τη διαθήκη που συνιστά μονομερή πράξη του διαθέτη.
Παράλληλα, εισάγεται και η σύμβαση εκ των προτέρων παραίτησης από κληρονομικά δικαιώματα. Με αυτόν τον τρόπο, μπορούν να διευθετηθούν προκαταβολικά ζητήματα που, μέχρι σήμερα, θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε σοβαρές οικογενειακές διαμάχες μετά τον θάνατο.
Νέα Δικαιώματα και για τους Συντρόφους εκτός Γάμου
Επιπλέον, για πρώτη φορά, αναγνωρίζονται συγκεκριμένα κληρονομικά δικαιώματα και σε πρόσωπο που βρίσκεται σε ελεύθερη ένωση με τον θανόντα. Η ρύθμιση αφορά σύντροφο που συζούσε μόνιμα με τον κληρονομούμενο για τουλάχιστον τρία χρόνια πριν από τον θάνατο ή, χωρίς αυτόν τον χρονικό περιορισμό, όταν έχουν αποκτήσει κοινά παιδιά.
Η Δικαστική Εκκαθάριση: Ασπίδα απέναντι στα Χρέη
Ιδιαίτερα σημαντική είναι και η μεταβολή στον τρόπο αντιμετώπισης των χρεών της κληρονομίας. Ο νέος νόμος επιδιώκει να διαχωρίσει με σαφέστερο τρόπο την περιουσία του θανόντος από την προσωπική περιουσία του κληρονόμου. Ταυτόχρονα, αναβαθμίζεται η διαδικασία της δικαστικής εκκαθάρισης της κληρονομίας, η οποία δύναται να λειτουργήσει ως ένας οργανωμένος μηχανισμός καταγραφής της κληρονομιαίας περιουσίας, ικανοποίησης των πιστωτών και προστασίας του κληρονόμου.
Το δικαστήριο της κληρονομίας μπορεί να διατάξει τη δικαστική εκκαθάριση κατόπιν αίτησης οποιουδήποτε έχει έννομο συμφέρον. Δύναται επίσης να διορίζει και να αντικαθιστά τον εκκαθαριστή, να παρατείνει την προθεσμία για την απογραφή και να καθορίζει την αμοιβή του.
Τι Αλλάζει στις Διαθήκες
Οι διαθήκες δεν καταργούνται, ούτε η ιδιόγραφη διαθήκη παύει να υφίσταται. Η ιδιόγραφη διαθήκη εξακολουθεί να πρέπει να είναι γραμμένη εξ ολοκλήρου με το χέρι του διαθέτη, να φέρει ημερομηνία και υπογραφή.
Ωστόσο, το πλαίσιο δημοσίευσης και αναζήτησής τους μεταβάλλεται σημαντικά. Δημιουργείται Ηλεκτρονικό Μητρώο Διαθηκών, στο οποίο καταχωρίζονται τα σχετικά στοιχεία, ενώ η δημοσίευση των διαθηκών μεταφέρεται σε ηλεκτρονική διαδικασία μέσω συμβολαιογράφου.
Ιδιαίτερη σημασία αποκτά και το νέο καθεστώς για τις ιδιόγραφες διαθήκες. Εάν μια ιδιόγραφη διαθήκη δεν είχε κατατεθεί προς φύλαξη σε συμβολαιογράφο, δεν αποκτά σε κάθε περίπτωση αυτομάτως πλήρη αποτελέσματα πριν από την κήρυξή της ως κυρίας.
Η Νόμιμη Μοίρα Αλλάζει Χαρακτήρα
Μία από τις βαθύτερες αλλαγές αφορά τη νόμιμη μοίρα, δηλαδή το ελάχιστο ποσοστό της κληρονομίας που προστατεύεται υπέρ συγκεκριμένων συγγενών, ακόμη και αν υπάρχει διαθήκη.
Τα τέκνα και ο επιζών σύζυγος εξακολουθούν να προστατεύονται, όμως η νόμιμη μοίρα αποκτά πλέον κατά βάση χρηματικό χαρακτήρα. Ο νόμιμος μεριδούχος δεν αποκτά αυτομάτως συγκυριότητα στο συγκεκριμένο ακίνητο ή άλλο περιουσιακό στοιχείο από το οποίο αποκλείστηκε με τη διαθήκη. Αντί αυτού, αποκτά χρηματική αξίωση που αντιστοιχεί στην αξία της νόμιμης μοίρας του.
Τα Παιδιά Χωρίς Διαθήκη
Όταν δεν υπάρχει διαθήκη, τα τέκνα εξακολουθούν να αποτελούν την πρώτη τάξη κληρονόμων. Η κληρονομική διαδοχή λειτουργεί με βάση τη συγγενική σχέση και την αρχή της ισότητας μεταξύ των τέκνων.
Η ουσιαστική αλλαγή εμφανίζεται κυρίως όταν υπάρχει διαθήκη που περιορίζει ή αποκλείει κάποιο τέκνο. Το τέκνο δεν χάνει αυτομάτως την προστασία του: ως κατιών παραμένει δικαιούχος της νόμιμης μοίρας του, η οποία πλέον μπορεί να διεκδικηθεί ως χρηματική αξίωση.
Ανάλογη ενίσχυση προβλέπεται και για τον σύντροφο με σύμφωνο συμβίωσης, ο οποίος αντιμετωπίζεται πλέον πιο κοντά στο καθεστώς του συζύγου.