Η πραγματική δοκιμασία για την αγορά εργασίας ενδέχεται να μην αφορά τους υψηλόμισθους επαγγελματίες της Silicon Valley, αλλά εκατομμύρια εργαζόμενους σε διοικητικές θέσεις, υπεύθυνους για διαδικασίες όπως η μισθοδοσία, η τιμολόγηση, τα αρχεία προσωπικού και η εξυπηρέτηση πελατών. Πρόκειται για επαγγέλματα που στηρίζουν τη μεσαία τάξη, συχνά δεν απαιτούν πανεπιστημιακή μόρφωση και καταλαμβάνονται σε μεγάλο ποσοστό από γυναίκες.
Κατά πολλούς οικονομολόγους, αυτή η «αόρατη» ομάδα εργαζομένων βρίσκεται στο επίκεντρο των ανατροπών που φέρνει η νέα τεχνολογική επανάσταση.
Οι πρόσφατες απολύσεις σε εταιρείες όπως η Meta και η Block ενίσχυσαν την αντίληψη ότι οι εργαζόμενοι στον κλάδο της τεχνολογίας θα είναι οι μεγαλύτεροι χαμένοι της εποχής της Τεχνητής Νοημοσύνης. Αυτό συμβαίνει διότι τα συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης αρχικά ανέλαβαν εργασίες που θεωρούνταν αποκλειστικό πεδίο προγραμματιστών και μηχανικών λογισμικού. Επειδή οι ίδιοι οι επαγγελματίες της τεχνολογίας υιοθέτησαν μαζικά τα νέα εργαλεία, οι περισσότερες μετρήσεις έκθεσης στην Τεχνητή Νοημοσύνη έδειχναν τα επαγγέλματά τους ως τα πλέον ευάλωτα.
Ωστόσο, καθώς η τεχνολογία διαχέεται σε όλη την οικονομία, η εικόνα μεταβάλλεται. Οι επιχειρήσεις αναζητούν όχι μόνο αύξηση παραγωγικότητας, αλλά και μείωση κόστους. Οι διοικητικές υπηρεσίες, ή το λεγόμενο «back office», αποτελούν έναν από τους πρώτους χώρους όπου μπορεί να επιτευχθεί αυτή η εξοικονόμηση.
Όπως επισημαίνει ο καθηγητής λογιστικής του Stanford, Τζουνγκ Χο Τσόι, οι λειτουργίες αυτές συχνά αντιμετωπίζονται από τις διοικήσεις ως «κέντρα κόστους» και όχι ως δραστηριότητες που παράγουν άμεσα έσοδα.
Τα επαγγέλματα στην πρώτη γραμμή του κινδύνου
Μια νέα έρευνα από οικονομολόγους του Πανεπιστημίου Northwestern εστίασε στην έκθεση στην Τεχνητή Νοημοσύνη, όχι με βάση ποιοι χρησιμοποιούν ήδη τα εργαλεία, αλλά με βάση τη σύνθεση του εργατικού δυναμικού. Τα αποτελέσματα ανέδειξαν ότι οι θέσεις που βρίσκονται περισσότερο εκτεθειμένες δεν είναι αυτές των επιστημόνων υπολογιστών ή των ειδικών δεδομένων, αλλά ακολουθούν:
- γραμματείς,
- διοικητικοί υπάλληλοι,
- υπάλληλοι εξυπηρέτησης πελατών,
- υπάλληλοι μισθοδοσίας,
- υπάλληλοι τιμολόγησης,
- εργαζόμενοι σε λογιστικά τμήματα,
- στελέχη ανθρώπινου δυναμικού,
- διαχειριστές ιατρικών αρχείων.
Η Μισέλ Γιν, συν-συγγραφέας της μελέτης, υποστηρίζει ότι οι τρέχοντες δείκτες «δίνουν λανθασμένη εικόνα» για το ποιοι κινδυνεύουν περισσότερο, καθώς υποτιμούν την έκθεση εργαζομένων χωρίς πανεπιστημιακή εκπαίδευση, μεγαλύτερων ηλικιακά υπαλλήλων και μειονοτικών ομάδων.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το παράδειγμα των ειδικών διαχείρισης ιατρικών αρχείων. Πρόκειται για επάγγελμα που στις ΗΠΑ αποφέρει περίπου 50.000 δολάρια ετησίως, συνήθως χωρίς να απαιτεί πανεπιστημιακό πτυχίο. Περισσότερο από το 90% των θέσεων αυτών καταλαμβάνεται από γυναίκες, πολλές από τις οποίες εργάζονται εξ αποστάσεως, συνδυάζοντας επαγγελματική και οικογενειακή ζωή. Παρόμοια χαρακτηριστικά έχουν και οι θέσεις στη μισθοδοσία, την τιμολόγηση και την εξυπηρέτηση πελατών.
Η νέα απειλή για τη γυναικεία μεσαία τάξη
Η Μόλι Κίντερ, πρώην ερευνήτρια του Brookings Institution, παρομοιάζει, σύμφωνα με τους New York Times, την κατάσταση με την αποβιομηχάνιση και τη μεταφορά παραγωγικών μονάδων στο εξωτερικό, η οποία έπληξε για δεκαετίες τους άνδρες χωρίς ανώτερη εκπαίδευση στη βιομηχανία. Η Τεχνητή Νοημοσύνη, κατά την άποψή της, θα μπορούσε να έχει ανάλογη επίδραση στις γυναίκες με απολυτήριο λυκείου που εργάζονται σε διοικητικές θέσεις γραφείου.
Το πρόβλημα δεν περιορίζεται μόνο στην πιθανότητα απώλειας εργασίας. Ακόμη και αν οι εργαζόμενες αυτές βρουν νέα απασχόληση, υπάρχει ο κίνδυνος να καταλήξουν σε χαμηλότερα αμειβόμενες και πιο επισφαλείς θέσεις. Η ιστορία της αποβιομηχάνισης έχει διδάξει ότι πολλοί εργαζόμενοι, ενώ βρήκαν νέες δουλειές, συχνά είχαν χειρότερες αμοιβές, μικρότερη εργασιακή ασφάλεια και περιορισμένες προοπτικές εξέλιξης.
Δυσκολεύονται περισσότερο να προσαρμοστούν
Μια έρευνα του οργανισμού GovAI εξέτασε όχι μόνο ποια επαγγέλματα απειλούνται περισσότερο από την Τεχνητή Νοημοσύνη, αλλά και ποιοι εργαζόμενοι διαθέτουν τα εφόδια για να ανακάμψουν σε περίπτωση απώλειας της θέσης τους. Τα ευρήματα δείχνουν ότι πολλοί από τους εργαζόμενους που βρίσκονται στην πρώτη γραμμή της συζήτησης –σύμβουλοι επιχειρήσεων, προγραμματιστές, δικηγόροι– έχουν σημαντικά πλεονεκτήματα: είναι συνήθως νεότεροι, διαθέτουν υψηλότερο μορφωτικό επίπεδο, κατοικούν σε μεγάλα αστικά κέντρα με περισσότερες ευκαιρίες απασχόλησης και έχουν μεγαλύτερα εισοδήματα που τους επιτρέπουν να αντέξουν μια περίοδο ανεργίας.
Αντίθετα, οι υπάλληλοι εξυπηρέτησης πελατών, οι γραμματείς και οι διοικητικοί εργαζόμενοι συγκεντρώνουν δύο χαρακτηριστικά ταυτόχρονα: υψηλό κίνδυνο αντικατάστασης και χαμηλότερη ικανότητα προσαρμογής. Αυτό σημαίνει ότι ενδέχεται να χρειαστούν ειδικές πολιτικές στήριξης, επανεκπαίδευσης και μετάβασης σε νέες θέσεις εργασίας.
Η τεχνολογία έχει ανατρέψει πολλαπλές φορές την αγορά εργασίας. Οι γραφομηχανές αντικαταστάθηκαν από επεξεργαστές κειμένου. Οι λογιστές είδαν τα υπολογιστικά φύλλα να μεταβάλλουν τον τρόπο εργασίας τους. Τα ταξιδιωτικά γραφεία έχασαν σημαντικό μέρος του ρόλου τους λόγω των ηλεκτρονικών κρατήσεων. Υπήρχε όμως μια κρίσιμη διαφορά: οι μεταβολές αυτές εξελίχθηκαν σταδιακά, δίνοντας στους εργαζόμενους χρόνο να προσαρμοστούν και να αποκτήσουν νέες δεξιότητες.
Ιδίως οι γυναίκες αντέδρασαν στην εξαφάνιση πολλών γραμματειακών θέσεων τη δεκαετία του 1980 και του 1990 στρεφόμενες μαζικά στην πανεπιστημιακή εκπαίδευση, αποκτώντας πρόσβαση σε καλύτερα αμειβόμενα επαγγέλματα. Όσες δεν σπούδασαν, όμως, κατέληξαν κυρίως στο λιανεμπόριο, τη φιλοξενία και την υγειονομική περίθαλψη – τομείς που συχνά χαρακτηρίζονται από χαμηλότερες αμοιβές, μεγαλύτερη σωματική καταπόνηση και περιορισμένες προοπτικές εξέλιξης.
Η οικονομολόγος Ελάιζα Φορσάιθ του Πανεπιστημίου του Ιλινόι υποστηρίζει ότι οι γυναίκες με πανεπιστημιακή εκπαίδευση ήταν οι μεγάλες κερδισμένες των προηγούμενων κυμάτων αυτοματοποίησης. Το ερώτημα είναι αν θα συμβεί το ίδιο και τώρα, διότι πολλά από τα επαγγέλματα στα οποία μετακινήθηκαν οι γυναίκες κατά την ψηφιακή επανάσταση των προηγούμενων δεκαετιών –όπως η λογιστική, η διοίκηση προσωπικού και άλλες διοικητικές ειδικότητες– βρίσκονται πλέον στο στόχαστρο της Τεχνητής Νοημοσύνης.
Η απειλή δεν είναι μόνο οι απολύσεις
Οι περισσότεροι οικονομολόγοι απορρίπτουν τα σενάρια μαζικής ανεργίας στο άμεσο μέλλον, καθώς η ιστορία δείχνει ότι κάθε μεγάλη τεχνολογική επανάσταση καταστρέφει ορισμένες θέσεις εργασίας αλλά δημιουργεί και νέες. Το κρίσιμο ζήτημα είναι αν η μετάβαση θα γίνει αρκετά γρήγορα ώστε οι εργαζόμενοι να μπορέσουν να προσαρμοστούν.
Υπάρχει όμως και ένας λιγότερο ορατός κίνδυνος. Ο Μαρκ Μούρο του Brookings προειδοποιεί ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη απειλεί να εξαφανίσει τα επαγγέλματα που λειτουργούν ως «ενδιάμεσα σκαλοπάτια» επαγγελματικής ανέλιξης. Μια εργαζόμενη μπορεί να ξεκινήσει ως ρεσεψιονίστ, να μετακινηθεί στην εξυπηρέτηση πελατών και αργότερα να περάσει σε θέση ανθρώπινου δυναμικού ή διοίκησης. Εάν η Τεχνητή Νοημοσύνη αυτοματοποιήσει αυτά τα ενδιάμεσα στάδια, η επαγγελματική κινητικότητα θα περιοριστεί σημαντικά.
Το αποτέλεσμα θα μπορούσε να είναι μια αγορά εργασίας όπου οι χαμηλόμισθοι εργαζόμενοι παραμένουν εγκλωβισμένοι στις ίδιες θέσεις, ενώ οι επιχειρήσεις δυσκολεύονται να βρουν στελέχη για υψηλότερες θέσεις ευθύνης, επειδή τα παραδοσιακά μονοπάτια εξέλιξης θα έχουν καταργηθεί.
Μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις της εποχής της Τεχνητής Νοημοσύνης είναι, δηλαδή, το αν θα συνεχίσει να υπάρχει η δυνατότητα κοινωνικής και επαγγελματικής ανόδου για εκατομμύρια ανθρώπους της μεσαίας τάξης.