Ο Προκόπης Παυλόπουλος, αποτίοντας φόρο τιμής στη μνήμη του Κωνσταντίνου Τσουκαλά, εστίασε στη διαδρομή, την πνευματική παρακαταθήκη και την προσφορά του στη Δημόσια Ζωή, τονίζοντας ιδιαίτερα τις έννοιες της Ελευθερίας, της Ισότητας και της Αντιπροσωπευτικής Δημοκρατίας που καθόρισαν τη σκέψη του. Ο πρώην Πρόεδρος της Δημοκρατίας, Ακαδημαϊκός και Επίτιμος Καθηγητής της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, μίλησε στις ΧΧΙ «Διεθνολογικές Συναντήσεις Ναυπλίου», που διοργανώνει ετησίως το «Κέντρο Διεθνούς Δικαίου και Διπλωματίας», με φετινό θέμα «Πόλεμος και Ειρήνη σε καιρό δυστοπίας. Η ευθύνη της επιλογής».
Στην ομιλία του, με τίτλο «Μνήμη Κωνσταντίνου Τσουκαλά: Πορεία στους δρόμους της Ελευθερίας», ο κ. Παυλόπουλος τόνισε, μεταξύ άλλων, ότι το επιστημονικό κύρος και ήθος του Κωνσταντίνου Τσουκαλά έχει αφήσει ανεξίτηλο το αποτύπωμά του στην πνευματική και δημόσια ζωή του τόπου. Χαρακτήρισε τον θάνατό του, υπό την έννοια της δυνατότητας για περαιτέρω προσφορά, ως μια μορφή αφετηρίας για το μερίδιο αιωνιότητας που του αναλογεί. Επισήμανε την ανάγκη αποστασιοποίησης από την νοοτροπία που φειδωλεύεται τον έπαινο από φθόνο ή τον σπαταλά από ιδιοτέλεια. Τα λόγια του αποτέλεσαν έναν ελάχιστο φόρο τιμής στη μνήμη του.
Α. Η Παιδεία και η Ακαδημαϊκή Διαδρομή του
Η Παιδεία του Κωνσταντίνου Τσουκαλά υπήρξε ευρύτατη και πολύπλευρη, με έντονα αναγεννησιακά στοιχεία. Βασιζόμενη στη Νομική Επιστήμη, επεκτάθηκε σταδιακά στους χώρους της Κοινωνιολογίας, της Φιλοσοφίας και της Ιστορίας. Ολοκλήρωσε τις σπουδές του σε πανεπιστήμια της Ελλάδας, της Γερμανίας, της Γαλλίας και των ΗΠΑ, διδάσκοντας σε κορυφαία ιδρύματα του εξωτερικού, με αποκορύφωμα τη θέση του Καθηγητή Κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Σημαντική υπήρξε η θητεία του στο Εθνικό Ίδρυμα Κοινωνικών Ερευνών και στο Ίδρυμα Ελληνικού Πολιτισμού, όπου εργάστηκε ακούραστα για τις επετειακές εκδηλώσεις των 200 χρόνων από την Εθνεγερσία του 1821.
Η Ακαδημία Αθηνών τον εξέλεξε Τακτικό Μέλος το 2025, τιμώντας ουσιαστικά η ίδια τον Κωνσταντίνο Τσουκαλά και αφήνοντας στο περιθώριο παλαιότερα ολισθήματα.
Β. Η Προσφορά του στην Δημόσια Ζωή
Η προσφορά του Κωνσταντίνου Τσουκαλά στη δημόσια ζωή ξεκίνησε από την περίοδο της επτάχρονης δικτατορίας (1967-1974), όπου αναδείχθηκε σε αυθεντικό αντιστασιακό. Η αντιστασιακή του δράση, με επίκεντρο τη Γαλλία, βασίστηκε στην ιστορικής σημασίας μελέτη του «The Greek Tragedy» (1969), η οποία αφύπνισε τον ευρωπαϊκό πνευματικό κόσμο κατά της χούντας και συνέβαλε στην τελική πτώση της.
Στο Παρίσι, συμπορεύθηκε με τον Νίκο Πουλαντζά, αποτελώντας ένα δίδυμο της ελληνικής αριστερής διανόησης. Ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς, έως το τέλος της ζωής του, προσπάθησε να αποκρυπτογραφήσει την αινιγματική γραφή του Πουλαντζά, «Είμαι αθώος», ένα επώδυνο ανθρώπινο μυστήριο που τον στοίχειωνε.
Γ. Οι Επιστημονικές Παρακαταθήκες του
Η σκέψη του Κωνσταντίνου Τσουκαλά επηρεάστηκε από τους Antonio Gramsci, Max Weber και Michel-Paul Foucault, ενώ υπήρξε αμφίδρομη πνευματική επιρροή με τους Louis-Pierre Althusser και Pierre Bourdieu. Θεωρούσε τον Νίκο Σβορώνο «πνευματικό πατέρα» του, υπό την εποπτεία του οποίου συνέγραψε τη διδακτορική του διατριβή.
Το έργο του φέρει τη σφραγίδα πρωτοτυπίας στην Κοινωνιολογία, τη Φιλοσοφία και την Ιστορία, με έργα όπως «Εξάρτηση και αναπαραγωγή», «Κράτος και κοινωνική ανάπτυξη», «Κράτος, κοινωνία, εργασία», «Η επινόηση της ετερότητας». Στο έργο «Εξάρτηση και αναπαραγωγή», άσκησε κριτική στον αλτουσεριανό νεομαρξιστικό αναγωγισμό.
Το 2020 εξέδωσε το «Ο Αόρατος Λεβιάθαν», ένα βαθυστόχαστο και προφητικό έργο, το οποίο, ωστόσο, δεν έχει λάβει την αναγνώριση που του αξίζει, λόγω της κυρίαρχης «διανόησης» που «τυρβάζει περί άλλα».
Δ. Ένα Ταπεινό Πνευματικό Μνημόσυνο
Η σκέψη του Κωνσταντίνου Τσουκαλά εκτείνεται μεταξύ της Ισότητας και της Ελευθερίας. Η Ισότητα, εκλαμβάνεται ως ίση ή άνιση μεταχείριση ουσιωδώς όμοιων ή ανόμοιων καταστάσεων, με την προϋπόθεση της ισότητας στην αφετηρία και των ευκαιριών. Η Ελευθερία, ως ακώλυτη άσκηση Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, υπό τους περιορισμούς της Αντιπροσωπευτικής Δημοκρατίας.
Το ιδεώδες της Αντιπροσωπευτικής Δημοκρατίας, θεμελιωμένο στη Λαϊκή Κυριαρχία και την Κοινωνική Δικαιοσύνη, άρχισε να «γκριζάρει» στη σκέψη του Τσουκαλά μετά τον Μάη του ’68 και κυρίως μετά την πτώση του Τείχους του Βερολίνου. Διακήρυξε ότι το «Τέλος της Ιστορίας» ήταν είτε αποκύημα φαντασίας είτε άλλοθι για την επιβολή του «Λεβιάθαν» του ακραίου νεοφιλελευθερισμού.
Στο έργο του «Ο Αόρατος Λεβιάθαν», ο Τσουκαλάς καταμαρτυρά τις στρεβλώσεις του Καπιταλιστικού Οικονομικού Συστήματος, που προκαλούνται από την παγκοσμιοποίηση των οικονομικών σχέσεων, τις σύγχρονες χρηματοπιστωτικές μεθόδους και τη συμβολή της Τεχνολογίας, ιδίως της ψηφιακής διάστασης και της Τεχνητής Νοημοσύνης.
Ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς, βιώνοντας την υπαρξιακή αγωνία του Ανθρώπου, καλούσε σε εξέγερση υπέρ της υπεράσπισης του Ανθρώπου, των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων του και της αυθεντικής Αντιπροσωπευτικής Δημοκρατίας. Πορεύθηκε στα στοχαστικά μονοπάτια του Albert Camus, υπερασπιζόμενος τον Άνθρωπο που, δίχως να επαναστατεί, προσφεύγει στα μέσα που παρέχει η Δημοκρατία για την αντιμετώπιση του «Αόρατου Λεβιάθαν».
Συμπερασματικά, ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς έζησε μαζί μας και έδρασε ελεύθερος, αποχαιρετώντας μας στο τέλος το ίδιο ελεύθερος.