Περισσότεροι από 2 εκατομμύρια τόνοι τροφίμων καταλήγουν κάθε χρόνο στα απόβλητα στην Ελλάδα, με τα νοικοκυριά να αποτελούν την κύρια πηγή (περίπου 930.000 τόνοι), ενώ ταυτόχρονα 12,7% του πληθυσμού αντιμετωπίζει επισιτιστική ανασφάλεια. Το οργανωμένο λιανικό εμπόριο τροφίμων εκτιμάται ότι συμβάλλει μόλις κατά 4%-5% στη συνολική σπατάλη. Η χώρα μας βρίσκεται στην τρίτη θέση μεταξύ των χωρών της ΕΕ όσον αφορά την κατά κεφαλήν παραγωγή τροφικών αποβλήτων, φτάνοντας τα 201 κιλά ανά κάτοικο ετησίως.
Αυτά τα στοιχεία ανέδειξε ο γενικός διευθυντής της Ένωσης Σούπερ-Μάρκετ Ελλάδας (ΕΣΕ), Απόστολος Πεταλάς, μιλώντας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ. Τόνισε την αναγκαιότητα συστηματικής καταγραφής των απωλειών, ενίσχυσης των δωρεών και βελτίωσης της διαχείρισης των αποβλήτων. Προτείνει συγκεκριμένες παρεμβάσεις για τον κλάδο, υπογραμμίζοντας ότι χωρίς αξιόπιστα δεδομένα, η ουσιαστική μείωση της σπατάλης τροφίμων είναι αδύνατη.
Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία του 2023, η σπατάλη τροφίμων στην Ελλάδα αφορά όλα τα στάδια της αλυσίδας αξίας, από την παραγωγή έως τα νοικοκυριά. Τα ελληνικά νοικοκυριά παράγουν κατά μέσο όρο 89 κιλά τροφικών αποβλήτων ανά κάτοικο ετησίως, που αντιστοιχούν σε περίπου 930.000 τόνους. Την ίδια στιγμή, το 12,7% του πληθυσμού βρίσκεται αντιμέτωπο με επισιτιστική ανασφάλεια. Η Ελλάδα κατέχει την τρίτη υψηλότερη θέση στην ΕΕ αναφορικά με την κατά κεφαλήν συνολική σπατάλη τροφίμων (201 κιλά ανά κάτοικο ετησίως), συνυπολογίζοντας όλα τα στάδια της αλυσίδας.
Ένας σημαντικός παράγοντας που επιδεινώνει το πρόβλημα είναι η περιορισμένη κατανόηση των ημερομηνιών επισήμανσης των τροφίμων. Μόλις το 22% των καταναλωτών κατανοεί σωστά την ένδειξη «ανάλωση κατά προτίμηση πριν από» (best before date), τοποθετώντας την Ελλάδα στην τρίτη χειρότερη θέση στην ΕΕ σε αυτόν τον δείκτη και υπογραμμίζοντας την ανάγκη για καλύτερη ενημέρωση.
Μόλις 4%-5% η συμμετοχή του οργανωμένου λιανεμπορίου
Παρά το γεγονός ότι τα σούπερ μάρκετ είναι ορατά σημεία όπου καταλήγουν προϊόντα προς απόσυρση, το οργανωμένο λιανικό εμπόριο τροφίμων εκτιμάται ότι ευθύνεται μόλις για το 4%-5% της συνολικής σπατάλης τροφίμων, σύμφωνα με τον γενικό διευθυντή της ΕΣΕ. Η Ένωση διεξάγει εκτεταμένη έρευνα, σε συνεργασία με ακαδημαϊκούς και συμβούλους, για την αναλυτική καταγραφή των αποβλήτων στα σούπερ μάρκετ.
Πρώτα αποτελέσματα από πιλοτική καταγραφή σε 15 καταστήματα δείχνουν ότι η εβδομαδιαία ποσότητα αποβλήτων ανά κατάστημα κυμαίνεται από 1 έως 15 τόνους, ανάλογα με τον τζίρο. Με εκτίμηση για 245 δήμους και 2.500 καταστήματα, η ετήσια παραγωγή αποβλήτων από τα σούπερ μάρκετ υπολογίζεται σε περίπου 100.000 τόνους.
Η σύνθεση των αποβλήτων είναι εξίσου ενδιαφέρουσα: περίπου 50% αφορά οργανικά βιοαπόβλητα από τη μαναβική, 32% χαρτοκιβώτια και πλαστικό φιλμ, 10% ζωικά υποπροϊόντα (ΖΥΠ), 3% μικτά απόβλητα, και το υπόλοιπο 5% άλλες κατηγορίες. Σημειώνεται ότι πάνω από το 50% αυτών των αποβλήτων διαχειρίζεται απευθείας από τα σούπερ μάρκετ, χωρίς να καταλήγει στους δημοτικούς κάδους, συμπεριλαμβανομένων χαρτιού, πλαστικού φιλμ, ζωικών υποπροϊόντων και βιοαποβλήτων.
Από το ράφι στη δωρεά, την ανακύκλωση ή την απόρριψη
Η απόσυρση ενός προϊόντος από το ράφι δεν οδηγεί πάντα στην απόρριψη. Μπορεί να επιστραφεί στον προμηθευτή, να ανακυκλωθεί, να δωρισθεί ή τελικά να καταστεί απόβλητο. Ωστόσο, για το σύνολο της αγοράς, δεν υπάρχει ακόμη συγκεκριμένη καταγραφή των αποσυρόμενων και απορριπτόμενων τροφίμων. Οι μεγαλύτερες απώλειες εντοπίζονται στα οργανικά της μαναβικής (48,9%), ενώ πολύ μικρότερες ποσότητες αφορούν γαλακτοκομικά, κρέας, αρτοσκευάσματα και έτοιμα τρόφιμα.
Η ακριβής καταγραφή των απωλειών παρουσιάζει δυσκολίες, ιδίως στα φρούτα και τα λαχανικά, λόγω διαφορετικών πρακτικών καθαρισμού και διαχείρισης. Ένα ενδεικτικό παράδειγμα είναι ο ανανάς, όπου η ποσότητα μετά τον καθαρισμό δεν συγκρίνεται εύκολα με την αρχική.
Η καταναλωτική συμπεριφορά παίζει επίσης σημαντικό ρόλο. Η απαίτηση για γεμάτα ράφια και προϊόντα με «τέλεια» εμφάνιση μπορεί να επηρεάζει τις ποσότητες που αποσύρονται. Παραμένει επίσης η σύγχυση μεταξύ των ενδείξεων «ανάλωση έως» και «ανάλωση κατά προτίμηση πριν από».
Οι δυνατότητες αξιοποίησης των τροφίμων που αποσύρονται
Σημαντικό μέρος των υλικών που αποσύρονται από τα καταστήματα θα μπορούσε να αξιοποιηθεί. Τα οργανικά απόβλητα μπορούν να κατευθυνθούν σε ζωοτροφή, κομποστοποίηση ή παραγωγή βιοαερίου, ενώ τα πλεονάσματα και οι επιστροφές προϊόντων μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο δωρεάς. Ωστόσο, δεν υπάρχει σαφής καταγραφή των ποσοτήτων που δωρίζονται ή θα μπορούσαν να διανεμηθούν σε ανθρώπους. Η δημιουργία μιας σαφέστερης εικόνας για τις πραγματικές ποσότητες και τις δυνατότητες αξιοποίησης είναι βασική προϋπόθεση για τον περιορισμό της σπατάλης.
Το ευρωπαϊκό μοντέλο και η χρέωση βάσει βάρους
Η Ελλάδα ακολουθεί το μοντέλο της δημοτικής διαχείρισης αποβλήτων, όπως η Γαλλία, η Ιταλία, η Ισπανία, η Πορτογαλία και η Σουηδία. Σε αντίθεση, χώρες όπως η Γερμανία και η Ολλανδία επιρρίπτουν την ευθύνη περισσότερο στα σούπερ μάρκετ. Στην Ελλάδα, η δημοτική χρέωση βασίζεται κυρίως στα τετραγωνικά μέτρα των καταστημάτων και όχι στην πραγματική ποσότητα αποβλήτων. Ως άμεσα εφαρμόσιμη παρέμβαση προτείνεται η μετάβαση σε σύστημα χρέωσης βάσει βάρους (PAYT – «πληρώνω όσο πετάω»), ώστε το κόστος διαχείρισης να συνδέεται με την πραγματική ποσότητα αποβλήτων.
Για τη βελτίωση της διαχείρισης των αποβλήτων στα σούπερ μάρκετ, ο γενικός διευθυντής της ΕΣΕ προτείνει τρεις βασικές παρεμβάσεις: χρέωση βάσει βάρους (PAYT), υποχρεωτικό διαχωρισμό αποβλήτων (χαρτόνι, πλαστικό φιλμ, οργανικά) σε όλα τα καταστήματα, και ενιαία καταγραφή και δημοσιοποίηση δεδομένων για τη δημιουργία συγκρίσιμης εικόνας.
Επισημαίνεται ότι σήμερα δεν υπάρχει ενιαία εικόνα για την πορεία της ελληνικής αγοράς προς την κυκλική οικονομία και το zero waste. Βασικά εμπόδια περιλαμβάνουν την έλλειψη χώρου για συλλογή και διαχωρισμό, διαφορετικές προσεγγίσεις στα πληροφοριακά συστήματα και απουσία επαρκούς συντονισμού.
Οι στόχοι για το 2030
Έως τις 31 Δεκεμβρίου 2030, προβλέπονται δύο βασικές παρεμβάσεις για τη μείωση των αποβλήτων τροφίμων: 1) μείωση κατά 10% των αποβλήτων κατά την επεξεργασία και μεταποίηση (σε σχέση με τη μέση ποσότητα 2021-2023) και 2) μείωση κατά 30% της κατά κεφαλήν ποσότητας αποβλήτων στο λιανικό εμπόριο, τη διανομή, την εστίαση και τα νοικοκυριά (σε σχέση με τη μέση ποσότητα 2021-2023).
Αυτοί οι στόχοι καθιστούν επιτακτική την ανάγκη για συστηματική καταγραφή, καλύτερο συντονισμό και υιοθέτηση πρακτικών που περιορίζουν τις απώλειες σε κάθε στάδιο της αλυσίδας τροφίμων.
Τι καταλήγει τελικά στους κάδους των σούπερ μάρκετ
Στους κάδους πίσω από ένα μεγάλο σούπερ μάρκετ καταλήγουν κυρίως μικτά απόβλητα και οργανικά από τη μαναβική. Ωστόσο, ένα σημαντικό μέρος αυτών θα μπορούσε να ακολουθήσει διαφορετική διαδρομή. Τα οργανικά μπορούν να αξιοποιηθούν μέσω κομποστοποίησης, παραγωγής βιοαερίου ή ζωοτροφών. Επιστροφές και πλεονάσματα προϊόντων μπορούν, εφόσον πληρούνται οι προϋποθέσεις, να κατευθυνθούν προς δωρεές.
Το βασικό ζητούμενο είναι η δημιουργία μιας ενιαίας και αξιόπιστης εικόνας για τις ποσότητες, τις κατηγορίες και τις διαδρομές των τροφικών αποβλήτων, ώστε η προσπάθεια περιορισμού της σπατάλης να περάσει από την καταγραφή στην πράξη.
Υπενθυμίζεται ότι η Ένωση Σούπερ-Μάρκετ Ελλάδας (ΕΣΕ) υπέγραψε Εθελοντικό Σύμφωνο Συνεργασίας με το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας, το οποίο τίθεται σε εφαρμογή τον Σεπτέμβριο του 2026, με στόχο την πρόληψη και τη μείωση της σπατάλης τροφίμων. Οι 19 επιχειρήσεις-μέλη της ΕΣΕ συντονίζουν τις δράσεις τους, συμβάλλοντας στην ευρωπαϊκή δέσμευση για μείωση των αποβλήτων τροφίμων κατά 30% στο λιανικό εμπόριο και τη διανομή έως το 2030, μέσω καλύτερης διαχείρισης αποθεμάτων, δωρεάς τροφίμων και ενημέρωσης εργαζομένων και καταναλωτών.